Recensie

Recensie Film

VR-film ‘Traveling While Black’: zo voelt het om zwart te zijn in de VS

Virtual reality In de VR-film ‘Traveling While Black’ van Oscarwinnaar Roger Ross Williams zit je in een restaurant uit ‘The Green Book’, een reisgids uit het midden van de 20ste eeuw voor zwarte reizigers in het Zuiden van de Verenigde Staten.

In ‘Travelling While Black’ neem je plaats in Ben’s Chili Bowl, een diner in Washington D.C., en luistert naar verhalen over racisme.
In ‘Travelling While Black’ neem je plaats in Ben’s Chili Bowl, een diner in Washington D.C., en luistert naar verhalen over racisme. Foto Eye Filmmuseum

Als het maken van virtual reality niet zo veel werk zou zijn, dan zou filmmaker Roger Ross Williams graag nog een laatste beeld toevoegen aan Traveling While Black, nu te zien in het Eye Filmmuseum in Amsterdam in het kader van het ‘Black Light’-programma, waarin de geschiedenis van de zwarte filmcultuur centraal staat. „Ik zou beelden opnemen van de wereldwijde Black Lives Matter-demonstraties”, vertelt hij aan de telefoon vanuit New York. „En dan met name van de enorme saamhorigheid die daar ontstaat. Van het besef dat we allemaal antiracist moeten zijn, en gezamenlijk racisme bevechten, want het maakt ons allemaal stuk.”

Williams (1962) is een gelauwerde documentaireregisseur. Hij ontving, als eerste zwarte filmmaker, onder meer een Academy Award voor Music by Prudence (2010) en een Oscarnominatie voor Life, Animated (2016). Voor de nieuwe Netflix-serie The Innocence Files regisseerde hij de eerste drie afleveringen. Traveling While Black is gebaseerd op The Negro Motorist Green Book, een reisgids met veilige restaurants, hotels, benzinestations voor zwarte reizigers in het Zuiden van de Verenigde Staten die in 1936 werd samengesteld door postbeambte en reisschrijver Victor Green en die ook ten grondslag lag aan de omstreden (en Oscarwinnende) Hollywoodfilm Green Book.

Anders dan in die film neemt Traveling While Black, de titel zegt het al, het perspectief in van de mensen voor wie de gids is geschreven. Plaats van handeling is Ben’s Chili Bowl, een diner in Washington D.C. waar je als toeschouwer plaatsneemt tussen de bezoekers en luistert naar verhalen die het racisme uit de jaren vijftig van de vorige eeuw koppelen aan het politiegeweld tegen mensen van kleur nu. Aan het woord komen bijvoorbeeld Virginia Ali, die het restaurant in 1958 met haar echtgenoot Ben oprichtte; de in 1939 in Washington geboren Sandra Butler-Truesdale die zich het gewelddadige racisme en de segregatie uit haar jeugd nog levendig kan herinneren; en Samira Rice, de moeder van de 12-jaar oude Tamir Rice, die in 2014 door een politieman in Cleveland, Ohio werd doodgeschoten. Als zij haar verhaal doet, voel je je tranen in je VR-headset naar beneden rollen.

Still uit ‘Traveling While Black’.

Foto Eye Filmmuseum

Niet te ontsnappen

„VR is een geweldige empathiemachine, maar het is daardoor, en dat had ik niet verwacht, ook een middel voor sociale rechtvaardigheid”, zegt Williams. „De reacties van witte bezoekers en mensen van kleur zijn echter heel verschillend. Voor een wit persoon is dit een unieke gelegenheid om te luisteren naar mensen waar ze in het normale leven misschien niet zo snel mee in contact zouden komen. Dat is extreem belangrijk. Als je die headset ophebt, kun je er niet meer aan ontsnappen. Je kunt niet tussendoor popcorn eten of op je telefoon kijken en het van je af laten glijden. Voor mensen van kleur is het een herbeleving van het trauma dat we op dagelijkse basis ervaren. In de Verenigde Staten is er al 400 jaar sprake van geweld tegen zwarte lichamen. Het is belangrijk dat daar nu wereldwijde erkenning voor komt.”

Still uit ‘Traveling While Black’.

Foto Eye Filmmuseum

Traveling While Black zag ik bijna een jaar geleden in de VR-sectie van het filmfestival van Venetië, en vorige week weer via een in een speciaal aangeschafte Cleanbox gedesinfecteerde bril in Eye. Zo kunnen de bezoekers veilig de intimiteit van VR meemaken. De nieuwe aandacht voor het racisme in onze samenlevingen maken het bijna een andere film; in ieder geval een andere ervaring. We bespreken hoe het een jaar geleden misschien nog mogelijk was om als witte bezoeker alleen maar ondergedompeld te worden in het verhaal, maar hoe het nu door de nieuwe antiracismeprotesten bijna onmogelijk is om de VR niet ook heel fysiek te ervaren. Je kunt je lichaam en de huidskleur niet vergeten, ook al zie en voel je ze niet. Williams: „Dat zijn heel belangrijke observaties, en we hebben witte bondgenoten nodig die durven luisteren en zichzelf ondervragen. Dat is het begin van een gesprek.”

Lees ook dit interview met Mahershala Ali en Viggo Mortensen, de twee hoofdrolspelers van ‘Green Book’.

Daarom hoopt hij ook dat zo veel mogelijk mensen de VR-film zullen gaan bekijken, want, nog even over die andere Green Book: „Die film was voor veel zwarte mensen een belediging, een voortzetting van de raciale stereotypes over de witte redder en het zwarte slachtoffer die Hollywood sinds Birth of a Nation (1915) vermenigvuldigt. Dat is sinds het begin van de filmgeschiedenis. Het is belangrijk om daar een tegenwicht aan te geven. Dat jij als wit persoon kunt voelen hoe het is om een zwarte huid te hebben.”