De economie is nu verdoofd, maar wat komt daarna?

halfjaarcijfers De pandemie bepaalt de resultaten in het eerste halfjaar, die beursgenoteerde bedrijven de komende weken publiceren. Zijn er ook winnaars in deze economische crisis? En wat ná de kabinetssteun?

Onder andere Jumbo profiteert juist van de crisis.
Onder andere Jumbo profiteert juist van de crisis. Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

Na de verdoving komt de pijn. Zeker tot 1 oktober probeert het kabinet de economische gevolgen van de pandemie voor bedrijven en werknemers op te vangen. Maar wat gebeurt er daarna? En hoe effectief is de verdoving geweest sinds de ‘intelligente’ afsluiting op 12 maart begon?

Deze week publiceerden supermarktketen Jumbo en chipmachinefabrikant ASML als eerste grote ondernemingen hun halfjaarresultaten. De komende weken volgen tientallen andere. Zo ontstaat voor het eerst een completer beeld van hoe bedrijven ervoor staan.

Dan zal ook blijken wat hun verwachtingen zijn voor het najaar, als de overheidsmaatregelen aflopen en overheden, bedrijven en consumenten zich voorbereiden op een mogelijke nieuwe uitbraak van het coronavirus.

De pandemie ontketende de afgelopen maanden vijf trends die de resultaten van een deel van het bedrijfsleven schade toebrengen, maar andere juist ophemelen.

1 Verstilde globalisering

Transport en logistiek zijn grote verliezers in deze economische crisis. Landsgrenzen werden gesloten. Passagiers bleven thuis. Vracht was er niet. In de keten van leveranties vanuit China naar Europa en binnen Europa vielen grote gaten.

Zonder overheidssteun konden verschillende bedrijven niet overleven. Staatsbedrijf NS en andere openbaarvervoerders ontvangen samen ongeveer 1,5 miljard euro compensatie. Ze bleven rijden, terwijl de passagiers thuisbleven. KLM werd gered met een staatslening (1 miljard euro) en staatsgaranties op bankleningen van 2,4 miljard euro.

Lees ook welke bedrijven de meeste overheidssteun kregen: Meeste geld naar NS, KLM, Booking

De verstilde globalisering en de ontregelde leveranciersketens dwongen ook Nederlandse bedrijven tot tijdelijke stilstand en zorgden voor omzetverlies. Bij fietsenmaker Accell ontstond door de haperende leveranties een tekort aan onderdelen. Vervolgens moest het bedrijf de winkels sluiten in Duitsland, zijn belangrijkste afzetmarkt.

De productiestop in de Duitse auto-industrie kostte verfgigant AkzoNobel omzet. TKH, een industriële toeleverancier, kampte met de Amerikaanse lockdowns: projecten op parkeerplaatsen bij luchthavens en bij winkelcentra werden tijdelijk stopgezet.

Lees ook deze reportage over de toeleveringsketen van fietsenmaker Accell:Dan halen we de fietsframes maar met het vliegtuig

2 Dichte deuren

De zwaarst getroffen sectoren zijn de detailhandel en de horeca. Meer dan 50.000 ondernemingen in deze twee bedrijfstakken met samen bijna 639.000 werknemers deden de eerste drie maanden een beroep op de loondoorbetalingsregeling. Ze moesten de deuren sluiten in verband met de volksgezondheid. Hun leveranciers zagen hun omzet van de ene op de andere dag wegvallen. Heineken meldde bij zijn resultaten over het eerste kwartaal dat de leveranties aan café’s, restaurants en andere gelegenheden in Europa met 49 procent waren gedaald.

Bij Sligro, leverancier van horeca, bedrijfskantines en zorginstellingen, verdampte in de laatste twee weken van maart 45 miljoen euro omzet in Nederland en België.

3 Thuiskantoor

De verhuizing van de witteboorden van kantoor naar huis, heeft de economie en het bedrijfsleven herschapen.

Thuiswerken betekent vaak ook: thuis koken. Dat zorgde samen met een hamsteruitbraak aan het begin van de pandemie voor extra hoge omzet bij supermarktketens. Jumbo meldde dinsdag een 9,5 procent hogere omzet in zijn bestaande winkels over de eerste zes maanden.

Maar de echte knaller was het thuiswinkelen. Bij Jumbo was de groei hier bijna 50 procent in het eerste halfjaar, Ahold meldde een toename in het eerste kwartaal binnen Europa van 36 procent, terwijl de online verkopen van HEMA in april 245 procent boven die van 2019 lagen en in mei zelfs 260 procent.

Het zijn fantastische groeicijfers, maar voor HEMA is het te laat en te weinig. De lege winkelstraten en gedwongen sluiting van filialen in België en Frankrijk kostten eigenaar Marcel Boekhoorn ‘zijn’ HEMA. Het concern kon een cruciale schuld niet op tijd aflossen. De schuldeisers eisten de winkelketen op.

De misère bij HEMA wordt breed gedeeld. Tegenover de explosie van uitgaven in supermarkten staan omzetdalingen in kledingwinkels en reisbureaus. Economen van ABN Amro schatten op basis van het elektronisch betalingsverkeer dat de consumptieve uitgaven in juni 10 procent onder die van een jaar geleden liggen.

Thuiswerken betekent ook: een maaltijd thuis laten bezorgen. Voor Just Eat Takeaway, in Nederland bekend onder de naam Thuisbezorgd, waren het gouden tijden: 41 procent meer bestellingen in april en mei. Het bedrijf uit Enschede dat inmiddels ruim 20 jaar bestaat, vestigde zijn naam internationaal met de gewaagde overname van de Amerikaanse concurrent Grubhub à 6,4 miljard euro. Het leverde Just Eat Takeaway plaats 92 op tussen de 100 internationale bedrijven die volgens de Financial Times het meest floreren in deze crisis.

4 Digitalisering

Massaal thuiswerken en thuiswinkelen zouden onmogelijk zijn zonder digitalisering. De winnaars zijn high tech-bedrijven, maar ook partijen uit de ‘traditionele’ bezorgwereld. In de eerder genoemde coronawinnaarslijst van de Financial Times staan nog twee Nederlandse paradepaardjes.

Chipmachinefabrikant ASML staat op de 25ste plaats vanwege zijn onaantastbare positie binnen het fabriceren van chipmachines. Op nummer 34 staat Adyen, het Nederlandse onlinebetaalbedrijf.

De beurskoers van ASML van de beurscrash van maart is al weer goedgemaakt en staat meer dan 30 procent hoger dan begin dit jaar. Adyen staat zelfs 90 procent hoger.

Thuiswinkelen betekent online betalen, maar ook thuis het bestelde bezorgd krijgen. PostNL rapporteerde een versnelling van de groei van het bezorgde volume aan pakketjes van bijna 14 procent in maart naar meer dan 25 procent in april en mei. Het postbedrijf stelde de verwachte winst naar boven bij – een meevaller na de al jarenlange krimp van brievenpost.

5 Afscheid

De vier bovengenoemde trends en de anderhalvemetersamenleving dwingen tot andere werkvormen en nekken bestaande concepten. Het werk in fabrieken, distributiecentra, kantoren en vliegtuigen zal anders zijn, anders voelen en soms verdwijnen. La Place sluit 23 van zijn ongeveer 100 restaurants, ING een kwart van de 170 kantoren.

Bij elke volgende aankondiging zullen mensen zich afvragen: lag het echt alleen aan de pandemie?

En als de zomer voorbij is? Er tekenen zich op dit moment vier gevolgen af van de pandemie en de economische crisis. De eerste is werkloosheid. KLM (30.000 medewerkers) heeft kortlopende contracten niet verlengd, een vrijwillige vertrekregeling opengesteld en moet na de reddingsactie zeker 15 procent van de beïnvloedbare kosten reduceren. De vakbonden zijn boos. De NS wil tot 2025 voor 1,4 miljard euro bezuinigen en 2.300 van de huidige 20.000 banen moeten verdwijnen. Ook daar zeggen de bonden dat werknemers de crisis betalen.

De NOW-loondoorbetalingsregeling dempt nu de werkloosheidsgroei. Als die in oktober afloopt, kan het aantal baanlozen sneller gaan stijgen. Evenals het aantal faillissementen. Dat heeft, zeker op termijn, negatieve gevolgen voor de inkomens van huishoudens. Dat geldt ook voor zelfstandigen die opdrachten zijn kwijtgeraakt. Deze inkomensverliezen werken door in de consumptieve bestedingen, en later ook de huizenmarkt.

Het tweede gevolg van de crisis is ontnuchtering. Bedrijven moeten zich na de ingezakte omzetten en winsten afvragen of hun bezittingen, zoals voorraden, gebouwen, merknamen, maar ook overgenomen bedrijven, niet voor te hoge prijzen in de boeken staan. En als ze zelf de rekensom niet maken, doet hun accountant dat wel.

Als de verwachte winsten niet meer haalbaar zijn, zullen bedrijven hun bezittingen moeten afwaarderen. Daar zijn geen uitgaven mee gemoeid, het kost geen contant geld, maar het gaat wel ten koste van de winst. Shell heeft al aangekondigd dat er afwaarderingen aankomen van misschien wel 20 miljard euro als gevolg van de gedaalde olie- en gasprijzen.

Het derde gevolg van de crisis zijn de hogere schulden bij een reeks bedrijven. Van energiereus Shell die een extra lening van 12 miljard euro bij banken aantrok tot bouwbedrijf BAM (400 miljoen euro) en sportschoolketen Basic-Fit (100 miljoen euro). Sligro kreeg versoepelde kredietvoorwaarden van zijn financiers.

Bij Basic-Fit en KLM garandeert de overheid een deel van het krediet. Dat onderstreept de rol van Den Haag als de ultieme financier in barre tijden.

Het vierde gevolg van de crisis zit in de verwachtingen voor de export. Een derde van wat Nederland jaarlijks verdient, is afkomstig uit de export. Nederland heeft zich dankzij de digitalisering, het thuiskantoor en de uitzonderlijke uitgaven van de overheid redelijk weten te handhaven. Op de Europese en Amerikaanse exportmarkten is het beeld dramatischer. De opdrachtgevers op die markten bepalen na de zomer de economische toestand in Nederland.