Brussel moet op zoek naar nieuwe aanpak tegen belastingontwijking

De Europese Commissie dacht slim te zijn door belastingontwijking als staatssteun te bestraffen. Maar nu is er opnieuw een vernietigende uitspraak die deze aanpak doet wankelen: Apple hoeft geen naheffing van 13 miljard euro te betalen

Activisten protesteren in de Apple Store tegen het lage belastingpercentage dat Apple moet betalen. Foto Romy Arroyo Fernandez
Activisten protesteren in de Apple Store tegen het lage belastingpercentage dat Apple moet betalen.

Foto Romy Arroyo Fernandez

Is een Europese aanpak van belastingontwijking eigenlijk wel mogelijk? Die vraag dringt zich op, na een vernietigende uitspraak van het Europese Gerecht. De rechters in Luxemburg zetten woensdag een streep door het besluit van de Europese Commissie om Ierland te gebieden 13 miljard euro aan achterstallige belasting bij Apple op te halen. Daarmee verliest de Commissie niet alleen een geruchtmakende veldslag in de strijd tegen belastingontwijking, de uitspraak lijkt ook de basis weg te slaan waarop ze die strijd hoopte te voeren.

In 2016 leek de naheffing aan Apple nog een spectaculaire nieuwe stap in de Europese aanpak van belastingontwijking. Met twee zogeheten ‘rulings’ zou Ierland Apple volgens de Commissie jarenlang weg hebben laten komen met een belastingdruk die neerkwam op 0,005 procent. Het voordeel zou in totaal neerkomen op 13 miljard euro, een bedrag dat Ierland terug moest gaan vorderen.

De uitspraak kreeg felle kritiek van Apple, dat betoogde wel degelijk eerlijk belasting te betalen. Maar ook Ierland verdedigde het eigen belastingregime ferm en vreesde dat de naheffing het vestigingsklimaat in gevaar zou brengen. Beide tekenden bezwaar aan bij het Gerecht.

Beide verwelkomden de uitspraak woensdag ook als een overwinning. Voor Ierland is de uitspraak tegelijk ook ongemakkelijk: het land wordt door de coronacrisis hard getroffen en had de miljarden goed kunnen gebruiken. De roep om een fermere aanpak van de vele grote techbedrijven die in het land gevestigd zijn, is ook in Ierland niet van de lucht.

Scheve ogen en wrevel

Toch komt de uitspraak het hardst aan in Brussel. Dat nota bene deze zaak verloren wordt, is niet alleen pijnlijk om het grote bedrag dat ermee gemoeid is, maar vooral omdat het de vernieuwende aanpak van Brussel op losse schroeven zet. Want hoewel belastingconstructies en -ontwijking binnen Europa al jaren voor scheve ogen en wrevel zorgen, is het bijzonder lastig er op Europees niveau iets aan te doen. Belastingheffing is immers een nationale bevoegdheid. Nieuwe gezamenlijke Europese afspraken over belastingheffing zijn onmogelijk rond te krijgen, omdat lidstaten er unaniem mee moeten instemmen. Landen met een gunstig belastingklimaat als Nederland, Luxemburg én Ierland blokkeren dit.

De afgelopen jaren zette Brussel onder leiding van Eurocommissaris voor mededinging Margrethe Vestager daarom in op een nieuwe methode. De speciale belastingafspraken die landen met bedrijven maken, kunnen immers gezien worden als een vorm van oneigenlijke staatssteun, die leidt tot oneerlijke concurrentie. En dat is een domein waarop Brussel wel kan ingrijpen.

Lees ook: Hoe een koffieketen de fiscale praktijk veranderde

Hoe veelbelovend die aanpak ook leek, de afgelopen jaren bleek al meermaals dat de besluiten van de Commissie voor het Gerecht in Luxemburg geen stand houden. Hoewel de rechters erkennen dat belastingafspraken via het mededingingsrecht kunnen worden aangepakt, slaagt de Commissie er steeds niet in voldoende bewijs aan te leveren dat er ook daadwerkelijk sprake was van oneerlijke staatssteun. Dat leidde er vorig jaar al toe dat een vergelijkbare klacht over een oneerlijke afspraak tussen Starbucks en Nederland van tafel werd geveegd.

Kruistocht ten einde

„De kruistocht van Vestager is hiermee wel ten einde”, zegt Paul Tang, die zich als Europarlemantariër voor de PvdA richt op de aanpak van belastingontwijking. „Dit was dé grote zaak en dat die nu verloren is, slaat de poot waarop deze aanpak rustte grotendeels weg.” Vestager zelf verklaarde woensdag de uitspraak te zullen bestuderen. De Commissie kan nog tegen de uitspraak in beroep, maar deed dat eerder in de Starbucks-zaak niet.

Lees ook dit interview met Eurocommissaris Margrethe Vestager

De tegenslag mag fors zijn, het betekent niet dat de strijd voor ‘eerlijke belastingen’ die Brussel wil voeren, nu eindigt. Juist de coronacrisis en de dreigende recessie hebben het thema in Europa weer hoog op de agenda gezet. Dat merkt ook Tang, die binnenkort begint als voorzitter van een nieuwe commissie van het EP speciaal gericht op belastingen. „Nu de juridische weg is afgesloten, moeten we weer inzetten op de politieke weg. Dat wordt heel moeilijk, maar met de stijgende begrotingstekorten en staatsschulden is het nu ook een logisch moment.”

Niet toevallig kwam de Commissie juist deze woensdag met een vonkenregen aan nieuwe voorstellen. Daaronder een systeem waarmee belastingautoriteiten informatie moeten gaan uitwisselen over de omzet van digitale platformen, om ze zo makkelijker te kunnen belasten. Ook kondigde Eurocommissaris Paolo Gentiloni nogmaals aan de speciale digitaks te willen doorzetten: een belasting voor grote techbedrijven waarover landen het binnen de OESO onlangs niet eens werden.

Pikanter nog is een voorstel dat dinsdag via de Financial Times uitlekte. De Commissie zou inmiddels serieus nadenken over een manier om het ‘unanimiteitsprobleem’ te omzeilen. Met een beroep op artikel 116 van het Europees verdrag, dat zich richt op verstoringen van de interne markt, zou de Commissie een specifieke belastingconstructie van een bedrijf of lidstaat kunnen aanpakken, zelfs als niet alle 27 lidstaten het daarmee eens zijn. Het zou zonder twijfel op grote weerstand stuiten bij landen als Nederland en Luxemburg.

Gentiloni erkende woensdag dat naar nieuwe methoden wordt gezocht, maar benadrukt tegelijk dat de Commissie eerst goed gaat onderzoeken wat juridisch mogelijk is. Na het echec in Luxemburg wil Brussel bij de volgende veldslag beter voorbereid zijn.