Analyse

Nieuw mandaat geeft PiS macht om rechters en lokaal bestuur verder uit te kleden

Verkiezingen Polen De nipte winst van president Duda toont dat kiezers geen rem willen zetten op de macht van de conservatief-nationalistische partij, die in de clinch ligt met Brussel.

Zittend president Andrzej Duda en zijn vrouw (links) vieren zondag de overwinning in het Poolse Pultusk.
Zittend president Andrzej Duda en zijn vrouw (links) vieren zondag de overwinning in het Poolse Pultusk. Foto Leszek Szymanski/EPA

De hegemonie van de conservatief-nationalistische regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in Polen duurt voort. De krappe herverkiezing van president Andrzej Duda op zondag betekent dat het land verder polariseert en de conflicten met de Europese Unie verharden. De verkiezingen – de zesde op rij die PiS wint – tonen aan dat een nipte meerderheid van de Polen geen enkele rem wil plaatsen op de partij, die onder andere de onafhankelijke rechtspraak afbreekt. Maar ze laten ook zien dat de tegenstanders van de populistische koers zich na vijf jaar eindelijk hebben weten te verenigen.

De verkiezingen zondag leverden geen duidelijke winnaar op, maar toen maandag 99,97 procent van de stemmen geteld was, bleek Duda zijn liberale tegenstander Rafal Trzaskowski te hebben verslagen met 51,21 procent van de stemmen. Bijna 70 procent van de kiezers heeft gestemd, een voor Polen ongekend hoge opkomst. Het zijn na verkiezingen in Servië en Kroatië de derde verkiezingen in Midden-Europa tijdens de coronapandemie waarbij de zittende macht haar positie verstevigt.

Trzaskowski, de burgemeester van Warschau, feliciteerde Duda maandagmiddag op Twitter met de wens „moge deze termijn anders zijn”. De kans daarop is minimaal, want PiS heeft met de macht in het parlement, de Sejm, en een president die nooit zonder toestemming van partijleider Jaroslaw Kaczynski zijn vetomacht gebruikt, alle ruimte om haar hervorming van Polen te voltooien. Trzaskowki’s beloftes om de rechterlijke macht en de publieke omroep te depolitiseren, vonden niet genoeg gehoor. Hoewel een meerderheid van de Polen zegt de politieke benoemingen van rechters en de propaganda op televisie te verafschuwen, zijn het niet de thema’s waarop ze hun politici afrekenen.

Homofobe campagne

Duda, vijf jaar geleden een verrassende winnaar, heeft zijn populariteit te danken aan het feit dat hij hét gezicht is van PiS’ sociale programma’s, voor Polen die het gevoel hebben niet meegeprofiteerd te hebben van de enorme economische groei die het land heeft meegemaakt sinds de toetreding tot de EU in 2004. Door de pensioenen te verhogen en een kinderbijslag van 120 euro per maand in te voeren, werd hij vooral buiten de grote steden zeer geliefd.

Duda vertelt kiezers daar dat ze zich niet hoeven te schamen voor hun katholieke geloof en weinig progressieve gevoelens jegens migranten en seksuele minderheden. Deze verkiezingen voerde hij campagne op immateriële, identitaire thema’s. Hij noemde homoseksualiteit „een ideologie erger dan het communisme” en beschuldigde buitenlandse media van inmenging – een gevoelig punt in Polen.

Polen doet de Europese rechtsorde wankelen

Het wachten is nu op verdere escalatie op twee fronten. Ten eerste zal de Europese Commissie, die de uitgestelde presidentsverkiezingen heeft afgewacht, besluiten welke boete zij Polen oplegt. Het Europese Hof van Justitie oordeelde in april dat Polen het tuchtrecht tegen rechters moet staken, maar dat is PiS niet van plan. In Brussel loopt ook een discussie om Europese subsidies voorwaardelijk te maken aan een gezonde rechtsstaat.

Het andere, nieuwe strijdtoneel wordt het lokaal bestuur. Polen is een relatief gedecentraliseerd land waar burgemeesters en gemeenteraden veel macht en budget hebben. En daar zit voor PiS de vijand: Rafal Trzaskowski. Duda’s tegenstander stapte minder dan twee maanden geleden in de race om het presidentschap en wist dat bijna te winnen. Sinds het vertrek van Donald Tusk, de voormalige voorzitter van de Europese Raad, heeft zijn centrum-rechtse partij Burgerplatform niet meer zo’n populaire voorman gehad. Dat hij de oppositie voor deze verkiezingen wist te verenigen, kan een bedreiging vormen voor PiS. Door het lokale bestuur financieel uit te kleden en budgetten en macht te centraliseren, kan de partij haar grip op Polen verder versterken en Trzaskowski verzwakken.