Fouten in fraudebestrijding niet alleen bij Toeslagen

Belastingdienst In de jacht op mogelijke fraudeurs blijkt de fiscus de wet niet na te leven – en op veel meer terreinen dan alleen bij toeslagen.

Staatssecretaris Van Huffelen (Toeslagen en Douane, D66) weet niet of alle fouten aan het licht gekomen zijn. .Foto ANP
Staatssecretaris Van Huffelen (Toeslagen en Douane, D66) weet niet of alle fouten aan het licht gekomen zijn. .Foto ANP

Toen de maand juli twee weken geleden begon, brak er voor staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Toeslagen en Douane, D66) een belangrijk moment aan in de afwikkeling van de toeslagenaffaire waar zij begin dit jaar speciaal voor is aangesteld. De noodzakelijke aanpassing van de Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen was in zowel de Tweede als Eerste Kamer aangenomen.

Daardoor kon de staatssecretaris eindelijk beginnen met het uitkeren van een financiële tegemoetkoming aan al die duizenden gezinnen die jarenlang in meer of mindere mate door de Belastingdienst waren gemangeld vanwege onterechte vermoedens van fraude of gesjoemel.

Het zal weliswaar nog zeker anderhalf jaar kunnen duren voor iedereen gecompenseerd is, maar 1 juli 2020 markeerde voor Van Huffelen het begin van het einde van een pijnlijk dossier. Er zat even lucht, leek het, in de slepende toeslagenaffaire.

Toen werd het 2 juli en plofte er een conceptrapport van KPMG op haar bureau. Een schokkend rapport, waaruit blijkt dat de Belastingdienst zich bij de bestrijding van fraude en misbruik door belastingplichtigen niet houdt aan de wettelijke privacy-richtlijnen van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG).

Van Huffelen en haar collega-staatssecretaris Hans Vijlbrief (Fiscaliteit en Belastingdienst, D66) namen hierop direct enkele aanvullende rigoureuze maatregelen. Omdat niet precies duidelijk is hoe groot het probleem van privacyschending is, kondigden ze een nieuw onderzoek aan naar de fraudebestrijding – niet alleen bij de divisie Toeslagen, maar binnen de hele Belastingdienst.

Na het stopzetten van de omstreden Fraude Signalering Voorziening (FSV), al in februari, zijn met onmiddellijke ingang nog vier vergelijkbare systemen uit de lucht gehaald.

Nadat dit nieuws donderdag via NRC was uitgelekt, kwamen afgelopen vrijdag meer details naar buiten toen beide bewindslieden de Tweede Kamer informeerden en het definitieve KPMG-rapport openbaar maakten. In een lange brief aan de Kamer maken zij duidelijk dat de bevindingen van KPMG „zeer hard” en „ernstig” zijn. „Er wordt niet voldaan aan wettelijke vereisten, zoals de AVG en de beginselen van behoorlijk bestuur.”

De Kamerbrief en het KPMG-rapport bevatten het nodige en voor leken tamelijk onbegrijpelijk ambtelijk en ict-jargon. Om die reden heeft Van Huffelen besloten om op zaterdag een verklaring in gewonemensentaal op Twitter te zetten, bedoeld voor de duizenden ouders die gedupeerd zijn door de Toeslagenaffaire. Daarin geeft ze onomwonden toe dat er van alles fout gaat bij de fraudebestrijding door de Belastingdienst. „In onze zoektocht naar fraude hielden we ons bij de Belastingdienst niet aan de AVG, de zogenaamde privacywet. Dat kan niet, dat mag niet en toch gebeurde het.”

Wat vaak fout ging, was dat burgers die ten onrechte als fraudeur waren aangemerkt als zodanig op een zogeheten ‘toezichtlijst’ bleven staan in de systemen van de fiscus – het begrip ‘zwarte lijst’ neemt de staatssecretaris niet in de mond. Daardoor kregen deze burgers automatisch en nog jarenlang met scherpere controles te maken. Of ze kregen geen toegang tot betalingsregelingen om belastingschulden af te lossen.

Informatiestop aan politie

De Belastingdienst heeft nu in totaal vijf systemen stopgezet die voor verschillende afdelingen signalen van fraude registreren of verwerken. Zo zijn de afdelingen MKB, Toeslagen en Autobelastingen gesloten. Ze blijven uit de lucht zolang de systemen niet AVG-proof zijn. Dat heeft onmiskenbaar gevolgen voor de lopende fraudeopsporing – een kerntaak van de Belastingdienst. De staatssecretarissen schrijven bijvoorbeeld dat er tijdelijk geen fiscale informatie over mogelijk sjoemelende ondernemers in het midden- en kleinbedrijf wordt verstrekt aan het UWV of de politie.

Tussen de regels van de Kamerbrief van vrijdag door valt op te maken dat het echte probleem bij de Belastingdienst nog veel dieper zit: men weet niet precies waar wat fout gaat en hoe dat te verhelpen. Alle onderzoeken tot nu toe zijn ingesteld na onthullingen door de media – Trouw en RTL Nieuws voorop – of onder druk van doorvragende Tweede Kamerleden – CDA’er Pieter Omtzigt en SP’er Renske Leijten voorop.

In haar filmpje op Twitter erkent Van Huffelen dat met een diepe verzuchting: „Iedere keer hoop ik te zeggen dat we schoon schip hebben gemaakt. Maar ik [moet] constateren dat ik niet zeker weet of alle fouten nu aan het licht gekomen zijn.”