Een familie van bijzondere architectenwoningen

Architectuur In het Iconic Houses Network werken architectenwoningen uit vele landen samen. Het netwerk besteedt nu ook aandacht aan door sloop of verval bedreigde iconische gebouwen.

Het buitenissige ‘Casa Sperimentale’ bij Rome uit eind jaren zestig van architect Giuseppe Perugini.
Het buitenissige ‘Casa Sperimentale’ bij Rome uit eind jaren zestig van architect Giuseppe Perugini. French+Tye

Als eerbetoon aan haar eerste man, de in 1999 overleden architect Mart van Schijndel, geeft Natascha Drabbe – zelf architecthistoricus – één keer per maand rondleidingen voor vakgenoten en studenten in het huis dat hij zelf had ontworpen in Utrecht. „In het gastenboek schreef een bezoeker: dit doet me denken aan de bijzondere huizen van architecten als Eames, Rietveld en Eileen Gray. Ineens realiseerde ik me: dit huis is onderdeel van een familie van bijzondere architectenwoningen uit de twintigste eeuw die over de hele wereld verspreid staan.”

Hiermee was het idee voor het Iconic Houses Network geboren. „Veel van dit soort moderne architectenhuizen kampt met dezelfde vragen, zeker als ze niet door een professionele stichting worden beheerd. Hoe doe je dat met de beveiliging, de rolstoeltoegang, de toiletten, het onderhoud. En ik miste zelf al jaren een plek waar informatie bij elkaar stond over huizen die je kon bezoeken.”

Met steun van een stichting die in Finland al decennia ervaring heeft met het beheer van de huizen van Alvar Aalto, is acht jaar geleden de Iconic Houses-website live gegaan. Daar kunnen geïnteresseerden wereldwijd zien welke huizen ze als museumwoning kunnen bezoeken en waar ze soms zelfs in kunnen overnachten. En eigenaren en beheerders wisselen er kennis uit over zaken als restauratie en behoud. „Het netwerk is intussen gegroeid tot 150 huizen ‘van betekenis’ in 24 landen, van Nederland tot Argentinië en van Australië tot Estland”, vertelt Drabbe. Naast huizen van architecten doen nu ook huizen en studio’s van kunstenaars mee.

Lees ook: Kronkelende gangen in Teletubbielandschap

Zonderlingen

Sommige van die huizen zijn wereldberoemd, zoals Fallingwater van Frank Lloyd Wright in de VS en Villa Tugendhat van Mies van der Rohe in het Tsjechische Brno. Liefhebbers zullen het huis van industrieel ontwerper Jean Prouvé (1954) in het Franse Nancy kennen. En dan zijn er de zonderlingen, zoals het kakelbonte organische Maison Bernard van de Hongaar Antti Lovag uit de jaren zeventig aan de Rivièra, en de dromerige Teletubbie-achtige wereld van Javier Senosiain bij Mexico-Stad.

In Nederland zijn niet alleen klassiekers van het modernisme als het Rietveld Schröderhuis en uiteraard het Van Schijndelhuis via deze site ontsloten, maar ook een relatief nieuwe als het Groningse Wall House #2 van John Hejduk uit 2001.

Lees ook: Het vissekomgevoel

„Fallingwater en Tugendhat zijn zo bekend dat ze ons helemaal niet nodig hebben”, zegt Drabbe, „Maar ze steunen het simpelweg omdat ze het belangrijk vinden. En allemaal, groot en klein, zien ze de voordelen van het delen van kennis en ervaring.” Het geld komt van particuliere donateurs en van de deelnemende huizen die tegen betaling lid worden; de tweejaarlijkse Iconic Houses-congressen en alle projecten komen via subsidies en sponsoring tot stand. Dit jaar had het congres voor het eerst in Nederland zullen zijn, maar vanwege corona is het tot volgend jaar juni uitgesteld.

Lees ook: Verval dreigt voor villa Brno

Graffiti

De nieuwste loot aan de stam is ‘Icons at Risk’, een samenwerking van Iconic Houses met het Amerikaanse Getty Conservation Institute en Kingston University in Londen. Hier worden zo’n dertig ‘icons’ onder de aandacht gebracht die op het punt staan in te storten of gesloopt te worden. „De Capsule Tower van Kurokawa in Tokyo bijvoorbeeld, ontwerper van de uitbreiding van het Van Gogh Museum in Amsterdam, wordt bedreigd door de hoge grondprijzen in Japan – sloop en nieuwbouw leveren meer op. De buitenissige Casa Sperimentale bij Rome uit eind jaren zestig is van top tot teen met graffiti beklad, maar staat nog wel overeind.”

Lees ook: Hoe Le Corbusier Gray’s villa bekladde

Dat kun je niet meer zeggen van twee huizen die de Oostenrijks-Amerikaanse architect Neutra in de jaren dertig in Californië bouwde. Een ervan is illegaal gesloopt, waarna de rechtbank eiste dat de eigenaar een replica zou bouwen. De zaak loopt nog. Het andere uiterste is de Franse Villa Cavrois, die een ruïne was, maar na de restauratie tot museumwoning nu 150.000 bezoekers per jaar ontvangt.

„Het Iconic Houses Network voert zelf geen actie”, zegt oprichter Drabbe, „Maar we laten wel zien wat er met al deze bijzondere huizen aan de hand is. Zowel de sores als de successen.”