Vakbonden stappen naar Brussel over steunpakket KLM

Luchtvaart De vakbonden vinden de eisen van de overheid inzake arbeidsvoorwaarden bij KLM strijdig met diverse Europese verdragen.

Parkeerplaats, eind maart. De Aalsmeerbaan is sinds deze week weer in gebruik.
Parkeerplaats, eind maart. De Aalsmeerbaan is sinds deze week weer in gebruik. Foto Getty Images

Zes vakbonden van KLM hebben een bezwaar ingediend bij de Europese Commissie tegen het steunpakket van de Nederlandse staat voor KLM. Volgens de bonden zijn de eisen ten aanzien van arbeidsvoorwaarden die de staat aan KLM stelt in strijd met Europese verdragen. De Europese Commissie moet het steunpakket à 3,4 miljard euro aan leningen en leninggaranties goedkeuren. De Tweede en Eerste Kamer hebben er al mee ingestemd.

Aan de steun voor KLM zijn voorwaarden verbonden door het kabinet. Zo moet KLM 15 procent kosten besparen om de concurrentiepositie te verbeteren. Hoe KLM dit gaat doen moet nog worden uitgewerkt, maar minister Hoekstra (Financiën, CDA) heeft al wel „piketpaaltjes geslagen”, zoals hij het zelf noemt.

Alle werknemers van KLM met een inkomen vanaf modaal moeten salaris inleveren. Het loonoffer wordt hoger naarmate het salaris hoger is: tot twee keer modaal gaat het om minstens 10 procent, vanaf drie keer modaal om minstens 20 procent. Volgens de vakbonden zijn deze eisen „te dwingend en te specifiek”. Daarom zijn ze in strijd met arbeidsrechten die zijn vastgelegd in de Fundamental Principles and Rights at Work van de Internationale Arbeidsorganisatie ILO, het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en het Europees Sociaal Handvest.

Lees ook hoe de overheid wil sturen bij KLM

Overheid doet ingreep in cao

De afspraken tussen KLM en het ministerie van Financiën over het loonoffer staan volgens de bonden haaks op de vrijheid van sociale partners om te onderhandelen over collectieve arbeidsvoorwaarden. Zij vinden dat de overheid ten onrechte ingrijpt in de drie cao’s bij KLM, voor grond-, cabine- en cockpitpersoneel. De Commissie zou het steunpakket op dit punt moeten afwijzen.

De bonden hebben hun bezwaar verstuurd naar Eurocommissaris Margrethe Vestager (Mededinging) en Jeppe Tranholm-Mikkelsen, secretaris-generaal van de Raad van de Europese Unie. De brief is ondertekend door pilotenbond VNV, cabinebond VNC en vier bonden voor grondpersoneel: De Unie, NVLT, VKP en CNV.

Alleen FNV Luchtvaart (grondpersoneel) en FNV Cabine ontbreken. De FNV beschouwt het loonoffer als „onderhandelingsinzet” waar de bonden niet aan gebonden zijn, maar maakt geen bezwaar bij de Commissie.

Het bezwaar is een initiatief van pilotenbond VNV. Veel van hun leden moeten met de huidige afspraken minstens 20 procent van hun salaris inleveren. Een deel van de achterban van de FNV verdient tot modaal en hoeft dus geen salaris in te leveren.

Op 1 juli heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen van CDA en SGP waarin de regering wordt verzocht „er bij KLM op aan te dringen dat werknemers met een inkomen tot anderhalf keer modaal zo veel als mogelijk worden ontzien”.

KLM houdt echter vast aan de ondergrens van modaal, bleek deze week bij overleg met de bonden. Een woordvoerder van KLM zegt dat „het aan de overheid is om invulling te geven aan deze motie en niet aan KLM.” En: „Het kabinet heeft de voorwaarden die zij gesteld heeft aan de financiële steun voor KLM vooralsnog ongewijzigd gelaten.”

Lees ook deze column over de gezondheid van KLM

Redding KLM geblokkeerd

Volgens VNV-voorzitter Willem Schmid komt het steunpakket niet in gevaar. „We zijn niet tegen het pakket an sich, en begrijpen dat een reorganisatie nodig is. Maar het onderdeel arbeidsvoorwaarden moet worden aangepast.” Vreest Schmid niet dat het beeld ontstaat dat de bonden de redding van KLM blokkeren? „Het is omgekeerd. Dit pad leidt tot een puinhoop, met alleen maar verliezers. Als we op deze manier doorgaan is de kans op mislukking juist groter. We moeten dit nu repareren.”

Vakbond De Unie heeft twee argumenten om de brief te ondertekenen, zegt voorzitter Reinier Castelein. „Dit is een principekwestie. Vakbonden gaan over cao’s, niet de overheid. Daarnaast vind ik het heel raar dat alleen KLM moet inleveren terwijl de hele luchtvaartsector in de problemen zit. Hoe zit het met de hoge inkomens bij Schiphol en de Luchtverkeersleiding? Er zijn nu 2,2 miljoen mensen afhankelijk van een door de staat betaald coronasalaris. Waarom moeten alleen de dertigduizend KLM’ers bloeden?”

‘Omissie’ van Hoekstra

Experts op het gebied van arbeidsrecht zijn het er niet over eens of het bezwaar van de bonden hout snijdt. Evert Verhulp, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam, zei eerder in NRC dat de bemoeienis van de staat met de KLM-lonen ongebruikelijk is, maar dat er geen „harde juridische normen” zijn die het verbieden. Zijn collega Paul van der Heijden van de Universiteit Leiden schreef deze week in het Nederlands Juristenblad dat het niet consulteren van de bonden een „duidelijke omissie” is van Hoekstra. Uit eerdere uitspraken blijkt dat de sociale dialoog ook in crisistijden moet worden geëerbiedigd.

Een woordvoerder van de Europese Commissie kon donderdag nog niet zeggen of arbeidsvoorwaarden een rol spelen bij goedkeuring van staatssteun door de Commissie. Normaliter kijkt de Commissie alleen naar mededinging: de markt mag niet te veel worden verstoord. Ook is nog onduidelijk of de Commissie één aspect uit een steunpakket kan afwijzen en de rest kan goedkeuren.

Hoe het oordeel van de Europese Commissie ook uitpakt, de verhouding tussen KLM en minister Hoekstra enerzijds en de vakbonden anderzijds is ernstig geschaad. Wat de kwestie zelf betreft verschilt het perspectief aanzienlijk. Waar Hoekstra meent dat hij slechts „kaders schetst” voor aanpassing van de arbeidsvoorwaarden, menen de bonden dat hij de aanpassing al heeft ingevuld.

Breder bezien is er sprake van een vertrouwensbreuk die nu uitmondt in een machtsstrijd. Hoekstra en de KLM-directie hebben de bonden geweerd bij de onderhandelingen over het steunpakket. Vanaf eind april, toen de steun werd aangekondigd, hebben de bonden tevergeefs geprobeerd om mee te praten.

De bonden voelen zich buitenspel gezet en zijn ongelukkig met de voorwaarden die nu op tafel liggen. Om geloofwaardig te zijn voor de achterban en serieus genomen te worden door KLM en Hoekstra, moeten ze zich hard opstellen. De gang naar Brussel lijkt mede daardoor ingegeven.