Historica Jill Lepore: „Clinton en Obama hebben niet geleverd.”

Foto Kayana Szymczak

Interview

Historica Jill Lepore: ‘De Verenigde Staten zijn niet gesticht als utopie’

Leugen en waarheid Historica Jill Lepore beschrijft in haar geschiedenis van Amerika zowel de dromen als de mislukkingen. „Dit jaar hebben we een algemene ontmaskering gezien.”

Ze was vaak gevraagd, altijd had ze nee gezegd. Het schrijven van een geschiedenis van de Verenigde Staten, het leek Jill Lepore, Amerikaans historica, „gewoon niet zo’n leuke klus”. Toen begon ze de noodzaak ervan in te zien. „Er was al een paar generaties niet zo’n boek geschreven. Een gemis, vond ook ik, want we hebben hier wel een idioot mythisch verhaal over onze geschiedenis. De serieuze academische studies bereiken doorgaans geen breed publiek. Dat mensen de straat opgaan en standbeelden bekladden en neerhalen, kun je zien als een protest tegen dat opgeblazen mythische verhaal. Mensen zeggen: dit is niet waar, hier herkennen we onszelf niet in.”

Ik spreek Lepore via de videoapp Zoom. Ze heeft een formidabele reeks boeken op haar naam, schrijft voor The New Yorker over de meest uiteenlopende onderwerpen en doceert aan de Harvarduniversiteit. Redacteuren prijzen haar ontzagwekkende archiefkennis en werklust, maar ze praat tegen mij alsof ze alle tijd van de wereld heeft. These Truths (Deze waarheden) is een even gedetailleerde als meeslepende Amerikaanse geschiedenis geworden, vanaf vóór Columbus tot aan Trump. Lepore slaagt erin duizend bladzijden lang de rode draad vast te houden: de verheven verlichtingsidealen die ten grondslag liggen aan het experiment dat de Verenigde Staten van Amerika heet en de mannen en vrouwen die hebben gevochten om het land aan zijn beloftes te houden. Tegelijk werpt ze een scherpe blik op de schaduwkanten van de Amerikaanse geschiedenis. „Het mythische verhaal over Amerika is dat van één lange mars naar de vrijheid, het zwelgt in Amerikaans triomfalisme, en ziet het land als voorbestemd de wereld te leiden. Er zit heus iets van waarheid in. Deze natie stoelt op hooggestemde idealen, vastgelegd in de Onafhankelijkheidsverklaring en de grondwet. Er zijn moedige mensen geweest die voor die idealen gestreden hebben. En natuurlijk zijn er veel historici die de andere kant van het verhaal hebben verteld, het verhaal van verovering en exploitatie, van slavernij en segregatie en blijvende economische ongelijkheid, onderdrukking en rassendiscriminatie. Maar die verhalen bleven gescheiden van elkaar bestaan. Het is als met de coronacrisis nu, je hebt de mensen vóór maskers en mensen die maskers haten. Dit land is zo verdeeld. Je hebt mensen die in Amerika een triomf van de vrijheid zien, en mensen die Amerika beschouwen als een gruwel.

„De afgelopen halve eeuw is baanbrekend werk verricht wat betreft de geschiedenis van oorspronkelijke bewoners, van Afrikaanse Amerikanen, en de geschiedenis van vrouwen en lhbt-ers. Ook is het belangrijk om de relaties en interacties tussen landen en bevolkingen te onderzoeken, de zogenaamde global history. Maar de schroom om een nationale geschiedenis te schrijven komt ook voort uit de angst voor nationalisme. Het is waar dat er in het verleden heel wat nationalistische geschiedschrijving is langsgekomen. Ook nu zijn er zulke historici, ze verschijnen allemaal op Fox News. Het is een populaire hobby voor conservatieven, en ook lucratief, die dikke, masculiene pillen over onze geschiedenis. Het is bullshit en ook slecht voor onze cultuur in het algemeen. Maar als je daar tegenin wil gaan is het echt niet genoeg om onder het genot van een espresso te roepen dat het bullshit is. Je zult met een alternatief moeten komen.”

Waarom heet uw boek These Truths?

„Ik wilde laten zien wat de ideeën waren in de documenten die ten grondslag liggen aan de Verenigde Staten. Jefferson schrijft: ‘Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij door hun schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden leven, vrijheid en het nastreven van geluk.’ Dat is niet zomaar een ideetje van hemzelf. Ik wil laten zien hoe die ideeën vorm krijgen en doorwerken in de Amerikaanse geschiedenis.

Lees ook:Bloedbad in Tulsa: ‘Kom, we jagen de zwarten de stad uit’

Mijn tweede doel was de lezer zelf aan te sporen te onderzoeken, in dit zogenaamde post-truth tijdperk, hoe echt en waardevol deze ideeën voor hem of haar zijn. Mensen vragen mij nu vaak: en is het experiment dat de Verenigde Staten is, nu gelukt of mislukt? Het antwoord is aan de lezer, ik draag slechts bewijsstukken en analyse aan. Bovendien is het experiment niet voorbij.”

Bij dat experiment, laat u zien, hoort voortdurende strijd. De natie zelf, schrijft u in uw essay ‘This America’, is het gevecht.

„De Verenigde Staten zijn niet gesticht als utopie, dat misverstand heeft voor veel ellende gezorgd. Als je denkt, dit land is opgezet als blauwdruk voor de ideale samenleving, dan zul je zwaar teleurgesteld worden. De grondwet staat vol checks and balances, het is een heel raderwerk aan controlemechanismen. Omdat ze ervan uitgingen dat mensen geneigd zijn de boel hopeloos te laten ontsporen. Dus jij wilt alle macht bij het Hooggerechtshof leggen? Hier hebben we een regel die daar een stokje voor steekt. Het geheel gaat uit van het idee dat mensen niet deugen. Het is zeker een verlichtingsproject, maar er zit ook een flinke dosis calvinisme in. Nu de hele boel uit elkaar lijkt te vallen, is het meer dan ooit noodzakelijk te begrijpen waar het allemaal om begonnen was.”

In This America, het essay dat u vorig jaar publiceerde, neemt u het op voor het idee van de natiestaat zelf.

„De meeste mensen op deze wereld wonen nog altijd in een natiestaat. Wanneer je in een democratisch land woont, heb je de plicht, vind ik, te begrijpen waar dat land op stoelt. Deel je een taal, voorouders, politieke uitgangspunten? Het is ook niet meer dan natuurlijk dat je liefde voelt voor de plek waar je je thuis voelt. Dat is wat ik onder patriottisme versta, in tegenstelling tot nationalisme, dat stoelt op afkeer en haat tegenover anderen. Je houdt van een plek omdat je er zelf iets van maakt om van te houden.”

Ik weet niet wat deze revolte ons gaat brengen, maar dat we nu in een revolutionair moment leven lijkt me onbetwistbaar

Toch lijkt die liefde bij heel wat mensen in de VS ernstig bekoeld.

„Ja, wanneer je nu zegt dat zowel links als rechts het liberalisme verwerpt, is dat al bijna een gemeenplaats. Mijn taak als historicus is te laten zien hoe dat is gekomen, maar als Amerikaans burger heb ik natuurlijk ook zo mijn opvattingen. Wanneer je kijkt naar de lange strijd voor gelijke rechten en sociale rechtvaardigheid van zwarte Amerikanen, de anti-slavernijbeweging, de strijd voor het 14e en 15e amendement, amendementen die hen tot burgers met stemrecht maakten, tegen de Jim Crow-wetten die segregatie afdwongen en tegen de terreur van de Ku Klux Klan, tot aan de desillusie die volgde op de burgerrechtenbeweging en de Black Lives Matter-protesten nu, dan kan ik me dat gevoel goed voorstellen. De boodschap van de brief die Martin Luther King uit Birmingham Jail schreef, is dat zijn geduld op is, het wachten op vrijheid en gelijkheid duurt al eeuwen. Een paar jaar terug was er hier een voorstel om het portret van Harriet Tubman, een zwarte vrouw die slaven hielp ontsnappen, op het biljet van twintig dollar te zetten. Zelfs dat werd opzijgeschoven. Eén iemand van kleur op onze bankbiljetten, een piepklein symbool van representatie, als dat al te veel gevraagd is, dan begrijp je waarom mensen nu de straat opgaan. Ik weet niet wat deze revolte ons gaat brengen, maar dat we nu in een revolutionair moment leven lijkt me onbetwistbaar.”

Er lijken zeker grote verschuivingen plaats te vinden. Wat is het verschil met protestbewegingen van voorgaande jaren?

„Het openstellen van het huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht is echt iets groots. Doordat er uiteindelijk opvallend weinig weerstand was, ziet die verschuiving er misschien niet zo revolutionair uit, maar het is een van de weinige successen aan de linkerzijde. Op het gebied van klimaatopwarming, de strijd voor sociale rechtvaardigheid voor minderheden, en de strijd tegen de uitwassen van het kapitalisme, schiet het veel minder op. Tegelijkertijd namen conservatieven de afgelopen decennia nieuwe staatswetten aan, maakten zich gouverneursposten eigen, namen het Congres en de Senaat en het presidentschap over. Het is als de fabel over de haas en de schildpad. De conservatieve schildpad kruipt gestaag voort en eigent zich macht toe, terwijl de progressieve haas vooruit sprint, rustig een dutje gaat doen, het dan weer op een lopen zet en uiteindelijk verliest. Ik denk dat het gevoel heerst dat het deze keer anders is.”

Er klinken overal krachtige protesten. Gaan die ook echt iets veranderen?

„Veel jongeren die ik spreek hebben lage verwachtingen van de democratie. Ze vinden alle partijen corrupt, doen geen moeite zich als kiezer te laten registreren. Ze zijn wel degelijk geëngageerd, maken zich over veel zaken hartstochtelijk druk, zoals bijvoorbeeld het massaal opsluiten van mensen in de gevangenissen. Maar dat verschijnsel is niet zomaar uit de lucht komen vallen, het is het gevolg van de roep om strenger straffen, van presidenten die een oorlog afkondigden tegen drugs, van wetgeving waarover gestemd is. Het is goed de straat op te gaan, maar om iets te veranderen moet je ervoor zorgen dat andere kandidaten in je staat verkozen worden, zorgen dat mensen naar de stembus gaan, dat goede mensen zich verkiesbaar stellen. Je ziet dat ook wel, maar er zijn ook behoorlijk wat jongeren die denken dat je veranderingen kunt afdwingen door enkel te protesteren. Ze hebben het gehad met de traditionele politiek. Tegen hen zeg ik, oké, scheld op het liberalisme zoveel als je wilt. Maar zolang je geen betere manier hebt om politieke macht te verkrijgen, zul je het ermee moeten doen.”

Dat lijkt ook uw repliek aan critici die het hele idee van de natiestaat achterhaald vinden.

„In This America citeer ik de historicus Michael Kazin, die stelt dat links er nooit in geslaagd is echte veranderingen af te dwingen zonder een beroep te doen op de natie als geheel. Hij gaat ze allemaal langs, Frederick Douglass, Jane Adams, Martin Luther King, je draagt idealen uit, organiseert je, maar op een gegeven moment moet je zeggen dat wat je wilt het juiste is voor het land, de natie. Zelfs activisten in anti-Vietnamdemonstraties die Amerikaanse vlaggen en hun oproep voor militaire dienst verbrandden deden dat uit betrokkenheid met hun land, omdat ze vonden dat de VS zich moesten terugtrekken. Campagnes die er vanuit gaan dat het land verrot is, zijn tot mislukken gedoemd. Dat was de grote belofte van Obama, door zijn verkiezing tot president zou de natie wel in gesprek moeten over ras. Alleen jammer dat hij terugschrok voor een echt pijnlijk gesprek. Dat was meteen ook zijn beperking.”

Hoe verklaart u de aantrekkingskracht van Donald Trump?

„Clinton en Obama hebben niet geleverd. De mensen die zich in de steek gelaten voelen door de nieuwe mondiale economie en high-tech-industrieën hadden het zwaar te verduren, niet zo heel anders dan de mensen die leden onder de industriële revolutie en de technologische innovaties van de late negentiende eeuw. De progressieven kwamen toen met werkelijke hervormingen, allerlei wetgeving om mensen te beschermen tegen armoede en uitbuiting en wetten tegen monopolies. Zowel Clinton als Obama heeft verzuimd het beleid van zijn voorgangers om te buigen. Het belangrijkste wat Obama gedaan heeft is de Affordable Care Act. Maar inmiddels was het land zo gepolariseerd dat de Republikeinen de mensen konden wijsmaken dat die wet niet in hun belang was. Vervolgens kwam zijn partij met Hillary Clinton, een vreselijke kandidaat, zo ongeveer de laatste die deze mensen en hun zorgen aanspreekt.”

Lees ook dit interview: ‘In potentie zijn we allemaal kleine dictators’

Toen ik opgroeide was The American Dream nog een populair, levend begrip. Die wordt niet vaak meer aangeroepen.

„Het is afkomstig uit The Epic of America van James Truslow Adams uit 1931, het verscheen midden in de crisistijd. Hij wilde mensen die het zwaar hadden, die niet rond konden komen en niet langer verwachtten dat hun kinderen het beter zouden krijgen dan zij, moed inpraten. Hij wilde zelfs zijn boek zo noemen, maar zijn uitgever dacht dat hij van het padje af was, mensen stonden immers uren in de rij voor een brood. Maar Adams had gelijk, het begrip bleef razend populair tot in de jaren vijftig. Toen kwam Martin Luther King met zijn ‘I have a dream’-rede en werd dát de Amerikaanse droom. Tegenwoordig halen mensen het vooral aan om daarna te zeggen dat we in de Amerikaanse nachtmerrie leven. Misschien is dit geen tijd voor dromen. Wat we dit jaar wel gezien hebben, is een soort algemene ontmaskering. Klimaatverandering laat zich niet langer ontkennen, net als de aanhoudende ongelijkheid van mensen van kleur. Dat het Trumpisme een gigantische leugen is, is de meeste mensen ook duidelijk. Ik zie nog niet echt tekenen van de wil om deze kwesties echt aan te pakken. Noch van de wil om onze democratische instituties daadwerkelijk te vernieuwen. Maar in ieder geval lijken we de ontkenningsfase voorbij.”

Jill Lepore: Deze waarheden. Versch. vertalers. De Arbeiderspers, 1040 blz. Prijs: 49,99