Hagia Sofia in Istanbul mag weer moskee worden

De Turkse Raad van State zette vrijdag een streep door het besluit uit 1934 om van de Hagia Sofia een museum te maken. President Erdogan wil van het heiligdom, een belangrijk symbool voor zowel moslims als christenen, weer een moskee maken.

Imam Ferruh Mustuer zat op 29 mei van dit jaar al klaar voor een gebed in de Hagia Sofia.
Imam Ferruh Mustuer zat op 29 mei van dit jaar al klaar voor een gebed in de Hagia Sofia. Foto Erdem Sahin/EPA

De Hagia Sofia verandert van een museum in een moskee. De Raad van State, de hoogste administratieve rechtbank van Turkije, trok vrijdag een streep door het besluit van de Turkse leider Atatürk in 1934 om het heiligdom te veranderen in een museum. Daarna tekende president Erdogan een decreet om er een moskee van te maken. In een toespraak zei president Erdogan vrijdagavond dat de Hagia Sofia toegankelijk blijft voor alle moslims, christenen en buitenlanders. Hij kondigde aan dat op 24 juli voor het eerst een vrijdaggebed voor moslims in het gebouw zal worden gehouden.

Het besluit illustreert de toenemende islamisering van de Turkse republiek. Met het vonnis gaat een lang gekoesterde wens van Erdogan, zijn conservatief-religieuze achterban, en moslims wereldwijd in vervulling. Maar het dreigt ook een internationale crisis te veroorzaken. Want de Hagia Sofia, die bijna duizend jaar lang de belangrijkste kathedraal van het christendom vormde, is een krachtig symbool van de rivaliteit tussen de islam en het christendom. Voor christelijke landen heeft het gebouw nog altijd historische en religieuze waarde.

Werelderfgoed

Het openen van de Hagia Sofia voor gebed zal zijn status als werelderfgoed niet schaden en toeristen kunnen het nog steeds bezoeken, verzekert Ibrahim Kalin, adviseur van president Erdogan. Hoe de verandering in een moskee precies vorm krijgt, moet nog blijken. Erdogan spreekt vanavond om 19:53 de natie toe. Het zou kunnen dat bepaalde christelijke kunstwerken tijdens het gebed worden afgedekt, maar voor buitenlandse toeristen wel te zien blijven.

Maar voor christelijke landen is vooral de symboliek van belang. „Een bedreiging voor de Hagia Sofia is een bedreiging voor onze spiritualiteit en geschiedenis”, zei de leider van de Russisch Orthodoxe kerk voorafgaand aan het besluit. „Wat kan gebeuren met de Hagia Sofia zal het Russische volk veel pijn doen.” Het besluit voegt een religieuze dimensie toe aan de spanningen tussen Rusland en Turkije, die in Syrië en Libië op voet van oorlog staan.

Ook de Verenigde Staten, Frankrijk en Griekenland waarschuwden de afgelopen weken om de status van de Hagia Sofia niet te veranderen. Amerika riep Turkije op om „verschillende tradities en geloven te respecteren”. Frankrijk zei dat dit „symbool van tolerantie en diversiteit toegankelijk moeten blijven voor iedereen”. En Griekenland sprak van een „belediging voor het religieuze sentiment van christenen wereldwijd”.

Conservatief-religieuze achterban

Erdogan heeft alle internationale kritiek resoluut van de hand gewezen. „Besturen jullie Turkije of wij?” Hij presenteert het als een kwestie van nationale soevereiniteit. Dit raakt misschien een snaar bij zijn nationalistische en conservatief-religieuze achterban. Maar veel Turken hebben op dit moment wel wat anders aan hun hoofd dan de vraag of de Hagia Sofia een moskee moet zijn.

Lees ook: Erdogan wil weer bidden in de Hagia Sofia

De kwestie is omstreden. Seculiere Turken zien het als een verdere aantasting van het seculiere karakter van de Turkse staat. Volgens een recente peiling van Metropoll vindt 46 procent van de Turken dat de Hagia Sofia een moskee moet worden, terwijl 44 procent van mening is dat het een museum moet blijven. 55 procent denkt dat Erdogan de kwestie gebruikt voor politiek gewin.

Erdogan hint er al jaren op dat de Hagia Sofia wordt opengesteld voor gebed, meestal als hij politiek in de problemen zit, maar zonder daar gevolg aan te geven. Nu zijn AKP de macht in de grote steden is kwijtgeraakt aan de oppositie, en Turkije kampt met een uitbraak van het coronavirus, had hij echter zijn volle gewicht in de schaal gegooid om de Hagia Sofia te veranderen in een moskee. Eind mei opende hij er al een gebedsdienst – via een videoscherm vanwege corona – om de verjaardag van de verovering van Istanbul luister bij te zetten.

Wetenschappers maken zich zorgen over christelijke kunstschatten in de Hagia Sofia, die sinds 1934 op de UNESCO-werelderfgoedlijst staat. De VN-organisatie zei donderdag dat ze vooraf moet worden ingelicht over elke verandering van de status, en dat die eerst moet worden beoordeeld door haar werelderfgoedcomité. Want er horen verantwoordelijkheden en juridische verplichtingen bij de status van werelderfgoed.

Dit artikel is vrijdagavond geupdate met de toespraak van president Erdogan