De koers van het CDA staat op het spel

CDA Zaterdag blijkt wie de nieuwe CDA-lijsttrekker wordt – tenzij geen van de drie kandidaten meer dan de helft van de stemmen haalt – en hoe de partij verder gaat. Drie scenario’s: de middenpartij, de volkspartij en de cultureel-conservatieve lijn.

Vicepremier Hugo de Jonge en staatssecretaris Mona Keijzer voor aanvang van het lijsttrekkersdebat van het CDA in de Jaarbeurs.
Vicepremier Hugo de Jonge en staatssecretaris Mona Keijzer voor aanvang van het lijsttrekkersdebat van het CDA in de Jaarbeurs. Foto Jeroen Jumelet/ANP

Twee dagen later dan gepland maakt het CDA zaterdag om 17:00 uur de uitslag bekend van de eerste ronde van de lijsttrekkersverkiezing. Eén van de drie kandidaten moet meer dan 50 procent van de stemmen halen. Anders wordt de nieuwe lijsttrekker pas woensdag, na een tweede stemronde, aangewezen. De koers van de partij staat op het spel – en dus kan het volledige landschap dramatisch veranderen. De drie kandidaten, Hugo de Jonge, Pieter Omtzigt en Mona Keijzer, hebben niet alleen een heel verschillend persoonlijk profiel, in stijl en ideologie hebben ze aangetoond ook ver van elkaar af te staan. Welk CDA gaan we zien na deze verkiezing? En wat betekent dat voor de politieke verhoudingen in Den Haag? Een schets in drie scenario’s.

SCENARIO 1

Als Hugo de Jonge wint…

Bij winst van Hugo de Jonge (42) zal het grootste deel van de CDA-top opgelucht adem halen. De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport geldt als de meest conventionele kandidaat, zeker sinds minister Wopke Hoekstra (Financiën) niet beschikbaar bleek. In zijn campagne laat De Jonge ook voortdurend merken dat hij dichtbij het document Zij aan Zij staat, dat de partijtop omarmde als koers voor het komende decennium.

Lees ook dit profiel van Hugo de Jonge: Breedsprakige man met een actieplan

De Jonge wil maatschappelijke tegenstellingen overbruggen, zegt hij vaak, en het CDA weer onomstreden in het politieke midden plaatsen, na tien jaar gezwalk en geflirt met rechts. Dat uit zich in kritiek op de „beperkte zegeningen van de vrije markt”, bijvoorbeeld in de zorg. De overheid moet volgens hem „een meer regisserende rol” spelen.

Maar De Jonge wil ook een breed kiezerspubliek aanspreken. Zo deed hij op het gebied van migratie uitspraken die verder gingen dan die van zijn tegenstanders. Hij wil een maximum stellen aan het aantal asielzoekers en arbeidsmigranten dat per jaar Nederland binnenkomt – ook als dat het vrije verkeer van personen in Europa raakt. Als het over de boerensector gaat – een gevoelig punt in het CDA – wil De Jonge de indruk wegnemen dat hij het CDA een stedelijker profiel wil geven. Zo zei hij in januari nog dat hij boeren „eerlijk” wil vertellen dat op dezelfde manier blijven werken als voorheen niet meer kan. Maar afgelopen week benadrukte hij dat hij „ontzettend zuinig” wil zijn op „onze boeren”.

De coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie weet dus ongeveer wat ze krijgt met De Jonge als CDA-leider. Ook heeft hij al gezegd dat hij na de verkiezingen niet in een coalitie wil met FVD. Maar hoe zit het met de aantrekkingskracht van De Jonge buiten het CDA? Uit een woensdag gepubliceerd onderzoek van I&O Research onder 2.112 kiezers blijkt dat De Jonge na premier Mark Rutte (VVD) gezien wordt als de meest betrouwbare kandidaat-premier (74 tegen 65 procent). De Jonge kan volgens het onderzoek vooral kiezers weghalen bij de VVD, ChristenUnie en GroenLinks. Zijn ‘wervingskracht’ onder niet-CDA-stemmers is groter dan die van zijn tegenstanders.

SCENARIO 2

Als Pieter Omtzigt wint…

Met Pieter Omtzigt (46) als lijsttrekker zou het CDA in één dag veranderen van een bestuurderspartij in een volkspartij. Politiek moet volgens het Tweede Kamerlid gaan om het verheffen van „kleine luyden”, en om het centraal stellen van de noden van gewone mensen. Omtzigt praat daarom veel over thema’s die bij deze groepen leven: de overheid als schild voor de zwakkeren, die zorgt voor betaalbare volkshuisvesting en een eerlijke belastingdienst. In die zin staat Omtzigt in de traditie van de protestantse ARP en de rooms-katholieke KVP, twee voorlopers van het CDA. In het CDA wordt hij allang niet meer als outsider gezien. Hij zou een lijsttrekkersverkiezing kunnen winnen van Hugo de Jonge.

Lees ook dit interview met Pieter Omtzigt: ‘Politiek moet weer gaan om echte problemen, niet om spoeddebatten’

Omtzigt is bekend geworden als vasthoudend Kamerlid in onder meer de toeslagenaffaire, is wars van politieke show en wordt intern geprezen om zijn enorme dossierkennis. Steun voor hem is er alleen niet bij CDA-prominenten. Omtzigt is onconventioneel, onvoorspelbaar en daarom wordt hij in de top als een risico gezien.

Het maakt Omtzigt niet uit dat hij deel uitmaakt van een coalitiefractie. De toeslagenaffaire leidde eind vorig jaar nog tot het aftreden van staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66). Dat Omtzigt minder geneigd is naar coalitiebelangen te kijken, maakt VVD, D66 en ChristenUnie bezorgd. Hoe zal Omtzigt zich straks in het maandagse coalitieberaad opstellen? En wat doet hij na de verkiezingen?

Of Omtzigt zelf premier zou willen worden, mocht het CDA de grootste partij worden, is niet bekend. Hij laat zich daar niet over uit. In het CDA gaat het verhaal dat Wopke Hoekstra een kandidaat-premier kan zijn. Ook hoe Omtzigt met FVD en PVV als mogelijke coalitiepartners zal omgaan is niet bekend.

Van Omtzigt wordt gezegd dat hij vooral populair is onder kiezers die niet op het CDA stemmen. Deels klopt dat, blijkt uit de peiling van I&O Research. Hij krijgt brede waardering van kiezers, en bijna de helft (47 procent) ziet hem als betrouwbare kandidaat-premier. Maar zijn aantrekkingskracht voor niet-CDA-kiezers is wat minder groot dan die van De Jonge. Omtzigt zou vooral kiezers weghalen bij D66, ChristenUnie en PvdA.

Lees ook dit interview met Mona Keijzer: ‘Ik wil af van hullie-zullie’

SCENARIO 3

Als Mona Keijzer wint…

Met Mona Keijzer als CDA-lijsttrekker zet het CDA de cultureel-conservatieve jaren onder leiding van Sybrand Buma voort, maar dan on steroids. Keijzer (51), staatssecretaris van Economische Zaken, geldt als de minst kansrijke kandidaat. Haar verhaal zou je traditioneel-populistisch kunnen noemen: het gaat veel over gezinnen en fatsoen, maar ook over herwaardering van ondernemers en traditionele waarden. Ze ergert zich aan „de manier waarop er over racisme wordt gesproken”. Ze vindt dat de agrarische sector meer respect verdient. Haar economische ideeën schetst ze vanuit het perspectief van haar gezin: ook daar wordt alleen uitgegeven wat er binnenkomt. Mona Keijzer heeft in de top weinig aanhang, op Kamerlid Madeleine van Toorenburg na. Door de top wordt ze beschouwd als ongeschikt voor het partijleiderschap. De keuze voor haar zou betekenen dat er in de partij weer gesproken zal worden over samenwerking met FVD en PVV – twee partijen die groot zijn in haar woonplaats Edam-Volendam.