Profiel

Verkiezingen om ‘de ziel van Polen’: conservatieve Duda vs progressieve Trzaskowski

Poolse presidentsverkiezingen Zondag kiest Polen tussen de fletse maar gulle president Duda en zijn uitdager, de progressieve kosmopoliet Trzaskowski. Portret van de twee kandidaten.

Zittend president Andrzej Duda viert zijn overwinning na de exit-polls van de eerste verkiezingsronde eind juni.
Zittend president Andrzej Duda viert zijn overwinning na de exit-polls van de eerste verkiezingsronde eind juni. Foto Kacper Pempel/Reuters

ANDRZEJ DUDA| PRESIDENT
Een nationalist die de ‘gewone Pool’ cadeautjes belooft

Andrzej Duda is de president met de makkelijkst uit te spreken naam sinds Polen een democratie is. Toch kent internationaal bijna niemand hem. Ook binnen Polen is hij, na vijf jaar als staatshoofd, nog steeds vooral een man zonder eigenschappen. Zonder visie. En zonder macht.

Niet dat Duda (48) onzichtbaar is. Hij krijgt onbeperkt zendtijd op de gepolitiseerde publieke omroep en heeft sinds het begin van zijn presidentschap ontelbare stadjes en dorpen bezocht. Een vriendelijke man die, samen met zijn populaire vrouw Agata, dichtbij zijn conservatieve kiezers komt. Vaak met cadeautjes: meer kinderbijslag voor gezinnen, meer geld voor gepensioneerden. Hij is bleekjes maar gewaardeerd. En permanent op campagne. „Een campagne die gestoeld is op herverdeling van welvaart en waardigheid voor de ‘gewone Pool’”, zegt politicoloog Renata Norkiene van de universiteit van Warschau.

Lees ook: Polen doet de Europese rechtsorde wankelen

Zondag wordt duidelijk of hij nog vijf jaar president blijft en daarmee zijn conservatief-nationalistische regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) verzekert van een handtekening onder elke wet en elke rechtersbenoeming. De race is ongekend spannend. Peilingen zijn niet in staat buiten de foutmarges in te schatten of hij of zijn centrum-rechtse tegenkandidaat Rafal Trzaskowski meer dan 50 procent van de stemmen haalt.

De verkiezing wordt gezien als een gevecht om de ziel van Polen. Is het een pluriform en liberaal land dat de Europese Unie omarmt? Of wint opnieuw de stroming waar Duda voor staat: nationalistisch, katholiek en naar binnen gekeerd?

Andrzej Duda’s achtergrond is anders dan die van zijn achterban. Hij groeide op in een geleerd gezin in Krakau en studeerde daar rechten. Als jonge politicus had hij op zijn cv staan dat zijn ambitie en leiderschap waren begonnen bij de padvinderij. Hij werd medewerker, parlementariër, staatssecretaris en lid van het Europarlement, voordat PiS-leider Jaroslaw Kaczynski hem in 2015 uit Brussel plukte om presidentskandidaat te worden. Tot ieders verbazing won hij van de zittende Bronislaw Komorowski. Norkiene: „Er was behoefte aan verandering. Hij werd gezien als een fris gezicht en gaf Polen buiten de steden niet het gevoel op ze neer te kijken” – zoals veel politici doen. Vijf jaar lang wist hij het imago te houden van een gematigde factor binnen PiS, al stempelde hij altijd braaf af wat Kaczynski hem opdroeg.

Een paar maanden geleden leek zijn herverkiezing in mei een gegeven, maar de coronacrisis, matige economische vooruitzichten en interne kift in de PiS-coalitie, hebben zijn kansen verkleind. Terwijl Duda bezig was met een verkiezingsdebat, besloot de echte machthebber begin mei de stembusgang toch maar uit te stellen. Onbekend is of Duda daar in de televisiestudio van op de hoogte was.

Sindsdien voert hij een defensieve campagne. Hij ageert tegen de ‘inmenging’ van buitenlandse media en vooral tegen gelijke rechten voor lhbti’ers. „Duda heeft de zekerheid dat zijn vaste kiezers zondag naar de kerk gaan en meteen daarna naar de stembus”, zegt Norkiene. Maar de frisheid van vijf jaar geleden is eraf.

RAFAL TRZASKOWSKI| UITDAGER
Een kosmopoliet die lhbt’ers steunt en verandering predikt

Uitdager Rafal Trzaskowski afgelopen weekend op campagne in de provincie voor de tweede verkiezingsronde.

Foto Andrzej Grygiel/EPA

 

Mocht Rafal Trzaskowski zondag worden verkozen tot president van Polen, dan heeft hij dat volledig aan corona te danken. Voordat de in mei geplande verkiezingen op het allerlaatste moment werden uitgesteld, was hij namelijk niet eens kandidaat. In een gesprek met buitenlandse journalisten eind vorig jaar zei Trzaskowski (48) dat ook niet van plan te zijn. Officieel omdat hij zulk leuk en belangrijk werk doet als burgemeester in Warschau, stiekem waarschijnlijk ook omdat hij besefte veel te progressief te zijn om de helft van de 30 miljoen kiesgerechtigde Polen achter zich te krijgen.

Trzaskowski tekende begin 2019 een ‘lhbt-pact’ om seksuele minderheden in de hoofdstad beter te beschermen tegen discriminatie. Dat maakte hem, naar eigen zeggen, „staatsvijand nummer één” van de conservatief-nationalistische PiS-regering. Ook binnen zijn eigen partij, het centrum-rechtse Burgerplatform, liep hij ver voor de muziek uit.

Lees ook: Seksuele voorlichting op school? Niet in de ‘lhbt-vrije’ zones van Polen

Polen staat te boek als het meest homofobe land van de EU – op dat sentiment speelt tegenkandidaat en zittend president Andrzej Duda deze campagne gretig in. Toch geven peilingen Trzaskowski evenveel kans als Duda. Hij doet het vele malen beter dan de oorspronkelijke kandidaat van Burgerplatform, die bij dramatische peilingen dankzij het uitstellen van de verkiezingen op laatste moment ingewisseld kon worden.

Rafal Trzaskowski is geen nieuw gezicht in de landelijke politiek, noch in Brussel. Hij was zeven jaar lang Europarlementariër, staatssecretaris voor Europese Zaken en digitaliseringsminister namens Burgerplatform totdat die partij in 2015 naar de oppositie werd verbannen.

Zijn faam begon nog veel eerder: begin jaren 80 was hij kind-ster in een televisieserie. Trzaskowski’s vader was binnen de Warschause intelligentsia een bekende pianist en opa een gevierd taalkundige. De kosmopoliet Trzaskowski schept graag op in zes talen. Toen hem werd gevraagd of hij Duda zou uitdagen voor een verkiezingsdebat in het Engels, antwoordde hij: „Ik weet niet of ik zo wreed zou zijn”, verwijzend naar Duda’s gehakkel in internationaal gezelschap.

Die neerbuigende houding is precies waar kiezers Burgerplatform de afgelopen jaren op hebben afgerekend, maar Trzaskowski lijkt er nu mee weg te komen. Hij heeft zich in deze campagne met succes geprofileerd als ‘de kandidaat van verandering’ en ‘redder van de democratie’. „Hij trekt van nature veel jonge, stadse kiezers, vooral vrouwen”, zegt Renata Norkiene, politicoloog aan de universiteit van Warschau. „Maar met zijn verhaal over de democratie is hij ook aantrekkelijk voor oudere kiezers, die zijn daar sentimenteel over.” Zij kunnen zich Polen nog als (communistische) eenpartijstaat herinneren.

Sinds PiS in 2015 zowel de presidents- als de parlementsverkiezingen won, is de publieke omroep omgekat tot propaganda-vehikel en de onafhankelijke rechterlijke macht uitgekleed. Daar zijn veel Polen ongelukkig mee, mede omdat dit het land op ramkoers bracht met de Europese Commissie. Een president van een andere politieke snit kan rechtersbenoemingen blokkeren en wetten vetoën. Hoewel Trzaskowski in het presidentieel paleis Polens relatie met de rest van de EU zal verbeteren, zal van zijn mogelijke presidentschap geen helende werking uitgaan in het gepolariseerde Polen.