Fiscus zet onwettige fraudesystemen uit

Fraudebestrijding De registratie van frauderisico’s bij belastingplichtigen blijkt niet te deugen. De Belastingdienst heeft om die reden meerdere fraudesystemen direct stopgezet.

Staatssecretarissen van Financiën Alexandra van Huffelen en Hans Vijlbrief (beiden D66) bij een debat in over de Belastingdienst in de Tweede Kamer eerder dit jaar.
Staatssecretarissen van Financiën Alexandra van Huffelen en Hans Vijlbrief (beiden D66) bij een debat in over de Belastingdienst in de Tweede Kamer eerder dit jaar. Foto Bart Maat/ANP

De Belastingdienst heeft met onmiddellijke ingang meerdere registratiesystemen uitgezet die de risico’s in kaart brengen op mogelijk frauduleus gedrag door belastingplichtigen. Dat bevestigen bronnen aan NRC. Dat betekent een gevoelige klap voor de geautomatiseerde fraudebestrijding door de Belastingdienst.

Aanleiding voor deze rigoureuze maatregel is de conclusie van onderzoeksbureau KPMG dat veel meer registratiesystemen die de fiscus gebruikt om fraudeurs op te sporen niet voldoen aan de strenge privacyrichtlijnen van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). Met andere woorden: de fraudebestrijding van de Belastingdienst is onwettig.

De beide staatssecretarissen van Financiën, Alexandra van Huffelen en Hans Vijlbrief (beiden D66), zullen de Tweede Kamer vrijdag informeren over het KPMG-rapport en over de maatregel om de registratiesystemen stop te zetten.

Eind februari werd al een van de fraude-applicaties uit de lucht gehaald, nadat RTL Nieuws en dagblad Trouw hadden onthuld dat dat systeem mogelijk niet voldeed aan de AVG-richtlijnen. In deze ‘Fraude Signaleringsvoorziening’ (FSV), die al twintig jaar in gebruik was, waren zo’n 180.000 belastingplichtigen geregistreerd als mogelijke fraudeur zonder dat de Belastingdienst wist of die signalen terecht waren. Het ging daarbij om externe signalen die bij de Belastingdienst binnenkomen, bijvoorbeeld over strafrechtelijke vervolging of tips van derden.

Juridisch wankel

Op basis van FSV-gegevens en -algoritmes kan een risicoprofiel worden opgesteld en besloten worden tot extra toezicht of controle van de belastingaangifte van de geregistreerde burger. Omdat de basis van de verzamelde gegevens juridisch wankel was zou deze werkwijze zou leiden tot stigmatisering van bepaalde groepen burgers, bijvoorbeeld omdat ze in een bepaald postcodegebied wonen. De Tweede Kamer sprak al snel van „een geheime zwarte lijst”.

Daarnaast bleek de FSV-databank vrij toegankelijk voor duizenden ambtenaren, zonder dat zij daar reden of recht toe hebben. De gegevens uit de databank werden eindeloos bewaard, zonder dat de betrokken burgers daarvan wisten. Zo konden zij zich niet verweren tegen beslissingen van de Belastingdienst in hun nadeel, bijvoorbeeld dat ze geen toeslag kregen toegekend of bepaalde aftrekposten niet gehonoreerd kregen.

Lees de Nationale Ombudsman over de doorgeschoten algoritmes bij de overheid

Het omstreden FSV-systeem kwam aan het licht bij journalistiek onderzoek naar de uit de bocht gevlogen handhaving in de toeslagenaffaire, maar deze applicatie bleek actief bij alle grote afdelingen van de Belastingdienst, zoals MKB, Particulieren en Grote Bedrijven.

Omdat de leiding van de Belastingdienst, inclusief de beide staatssecretarissen, niet precies wist hoe veilig en betrouwbaar het FSV-systeem was, werd het systeem eind februari tot nader order stopgezet.

Benadeling van burgers

Als tweede stap zette de Belastingdienst adviesbureau KPMG aan het werk om de precieze reikwijdte van het omstreden systeem vast te stellen en te onderzoeken of er ook andere FSV-achtige registratiesystemen bij de Belastingdienst actief zijn.

Vijlbrief en Van Huffelen schreven eind maart aan de Tweede Kamer dat zij „nog niet [hebben] kunnen vaststellen of en zo ja hoe de informatie uit FSV en eventuele vergelijkbare systemen heeft geleid tot benadeling van burgers, ondernemers of bedrijven”.

Het gevraagde onderzoeksrapport van KPMG heeft dat inzicht kennelijk wel gegeven, waardoor de staatssecretarissen hebben moeten besluiten om nu meerdere geautomatiseerde fraudesystemen bij de Belastingdienst stop te zetten.

Een woordvoerder van de Belastingdienst bevestigt desgevraagd dat „naar aanleiding van het FSV-vervolgonderzoek een aantal applicaties zijn stopgezet”. Die bleken niet „AVG-proof” te zijn. Inhoudelijk wil de Belastingdienst niet vooruitlopen op de Kamerbrief van vrijdag.