Erdogan probeert nu ook de advocatuur naar zijn hand te zetten

Rechtsstaat President Erdogan is in botsing geraakt met Turkse advocaten die vrezen dat hun onafhankelijke positie door een nieuwe wet wordt ondermijnd.

De voorzitter van de orde van advocaten van Istanbul (r) spreekt met enkele advocaten voor het Turkse parlement in Ankara.
De voorzitter van de orde van advocaten van Istanbul (r) spreekt met enkele advocaten voor het Turkse parlement in Ankara. Foto Burhan Ozbilici/AP

Er stond vorige week een zee van toga’s en mondkapjes voor het gerechtsgebouw Çaglayan in Istanbul. Duizenden advocaten protesteerden tegen een wetswijziging waarmee president Erdogan de ordes van advocaten wil opbreken en naar zijn hand wil zetten. De wet wakkert de polarisatie aan en vergroot de erosie van de onpartijdige en onafhankelijke rechtspraak.

De afgelopen weken gingen advocaten geregeld de straat op. Zo hielden ze eind juni een massale sit-in in Ankara nadat de politie hun protestmars naar de hoofdstad een dag eerder had geblokkeerd. Ook deze donderdag waren er betogingen in Ankara. Het is lang geleden dat er zulke grote en aanhoudende protesten waren in Turkije. Desondanks lijkt de wet dezer dagen aangenomen te worden. Vijf vragen over een gevoelig thema.

1 Wat staat in die wet?

De wet introduceert een systeem met meerdere ordes van advocaten. In provincies met meer dan vijfduizend advocaten kan elke groep van ten minste tweeduizend advocaten voortaan een eigen orde oprichten. Daarnaast wordt het aantal vertegenwoordigers dat ordes in grote provincies afvaardigen bij de nationale unie drastisch verminderd. Volgens Erdogan vergroot dit de pluriformiteit, volgens de advocaten vermindert dit hun invloed.

2 Wat doen de ordes van advocaten?

Elke advocaat is verplicht om zich te registreren bij een orde in de provincie waar hij of zij werkt. Er zijn nu tachtig ordes, in elke provincie één, die de status hebben van publieke instanties. Ze verdedigen de belangen en de integriteit van de advocatuur, verlenen licenties aan beginnende advocaten, wijzen raadsmannen toe aan verdachten, en beschermen de rechtsstaat en de mensenrechten. Dit is vastgelegd in de grondwet.

Die laatste rol is belangrijker geworden sinds de mislukte coup van 2016. Diverse ordes richtten commissies op die onderzoek doen naar mensenrechtenschendingen en deze ook publiekelijk aan de kaak stellen. „De meest actieve ordes vervullen een belangrijke functie als waakhond, een rol die belangrijker dan ooit is naarmate de mensenrechten- en rechtsstaatcrisis zich verdiept”, stelt Human Rights Watch.

3 Wat is de aanleiding voor de wet?

De eerste keer dat Erdogan zei dat hij het systeem van ordes op de schop wilde nemen, was in september 2019. Ter gelegenheid van de opening van het justitiële jaar had hij alle ordes uitgenodigd in zijn paleis in Ankara. Maar 52 ordes besloten de ceremonie te boycotten omdat die in hun ogen de onafhankelijkheid van de rechtspraak aantastte. Erdogan beschuldigde hen van een „schijnheilige en provocatieve houding”.

In mei zette Erdogan vaart achter zijn plannen. Aanleiding was de kritiek van diverse ordes op een homofobe speech van de president van Diyanet, het invloedrijke overheidsinstituut voor religieuze zaken. Hij verklaarde dat homoseksualiteit „ziektes meebrengt en leidt tot verval van de bevolking”. Zelfs de orde in de conservatief-religieuze provincie Sanliurfa veroordeelde deze „discriminatoire en fascistische” uitspraken.

Maar volgens Erdogan herkenden veel advocaten zich niet in de kritiek. Dit gebruikt hij als argument voor de invoering van een systeem van meerdere ordes, dat meer „pluralistisch en democratisch” zou zijn. Ook vindt hij de wijze waarop de ordes de voorzitter van de nationale unie kiezen „niet in lijn met een representatieve democratie”. Daarom heeft hij besloten de ordes van grote provincies, die zich het meest kritisch opstellen, minder gewicht te geven.

4 Waarom zijn de ordes tegen?

Maar liefst 78 van de 80 ordes zijn tegen de wet. Die zal de advocatuur volgens hen verdelen langs politieke lijnen. Dit zal met name gevolgen hebben voor de ordes in Istanbul, Ankara en Izmir, de drie provincies met meer dan vijfduizend advocaten. Daar zullen waarschijnlijk ordes opgericht worden die dicht bij de regering staan, waardoor bestaande ordes aan invloed en gezag inboeten.

„Het is de politisering van de advocatuur”, zegt een advocaat uit Istanbul die anoniem wil blijven uit angst voor represailles. „Advocaten zullen een orde kiezen die bij hun politieke kleur past of die goed is voor hun carrière. Cliënten zullen de voorkeur geven aan advocaten die dicht bij de regering staan, aangezien veel rechters ook op de hand van de regering zijn. En rechters kunnen advocaten van oppositie-ordes benadelen.”

Het recht op rechtsbijstand is vastgelegd in de Turkse grondwet. Maar advocaten vrezen dat leden van regeringsgezinde ordes kunnen weigeren bepaalde cliënten te verdedigen als die in hun ogen de staat kunnen schaden. „Denk aan mensen die worden verdacht van drugsmisdrijven of van banden met de [Koerdische terreurgroep] PKK of de Gülenbeweging”, zegt de advocaat. „Als een ander de zaak dan op zich neemt, kan de rechter bevooroordeeld zijn.”

5 Hebben de advocaten gelijk?

De rechterlijke macht in Turkije is nooit helemaal onafhankelijk geweest. Maar sinds de mislukte coup, de invoering van het presidentiele systeem en diverse grondwetswijzingen zijn „talloze langdurige problemen, zoals misbruik van voorlopige hechtenis, verergerd en gecompliceerd door nieuwe tekortkomingen”, aldus de Raad van Europa in mei.

In het presidentiële systeem heeft Erdogan grote invloed op de benoeming van rechters en aanklagers. Hij heeft de afgelopen jaren duizenden jonge rechters aangesteld. „Hierdoor kan hij de uitkomst van processen beïnvloeden”, zegt de advocaat uit Istanbul. „Als rechters niet luisteren, dan worden ze voor straf overgeplaatst naar een of andere achtergebleven regio. Zo zet Erdogan het rechtssysteem voor de komende veertig jaar naar zijn hand.”

Lees ook:Kati Piri: ‘schort Turks toetredingsproces EU op’