Opinie

Saoedi-Arabië zwakt export van de ‘ware islam’ af

Moskeefinanciering Of het nu komt door tegenvallende inkomsten, of de macht van kroonprins Mohammed, feit is dat Saoedi-Arabië ‘subtiel verandert’, aldus .
Het plein rond de Kaaba in de Grote Moskee van Mekka werd in maart gedesinfecteerd in verband met corona.
Het plein rond de Kaaba in de Grote Moskee van Mekka werd in maart gedesinfecteerd in verband met corona. Foto Amr Nabil/AFP

Een gevoel van machteloosheid dringt zich op bij alle gesteggel over moskeefinanciering of zoals het in de Tweede Kamer heet ‘Ongewenste beïnvloeding uit onvrije landen’. (NRC, 26/6). Een kant van het onderwerp blijft echter onderbelicht: de onverwachte hulp uit Saoedi-Arabië.

Het land is zwaar getroffen door de ‘dubbele schok’ van de ingezakte oliemarkt en de coronacrisis. Er zijn aanzienlijk minder inkomsten, zowel uit olie als uit religieus toerisme. Het IMF voorspelde eind juni een krimp van de economie met 6,8 procent. En dus is er de noodzaak het uitgavenbeleid bij te stellen.

Sluiting heilige plaatsen

De Saoedische regering heeft opvallend snel, en met krachtige maatregelen, op de Covid-19 pandemie gereageerd. Een van de vele maatregelen betrof de sluiting van de heilige plaatsen in Mekka en Medina. Dat was sinds Napoleons invasie van Egypte in 1798 niet meer gebeurd. De sluiting lokte nauwelijks protest uit in religieuze hoek. Ook zag men zich genoodzaakt een pakket aan bezuinigingen af te kondigen (zoals een pijnlijke verdrievoudiging van het BTW-tarief).

Andere uitgaven bleven buiten schot. Zo gaat de peperdure oorlog in Jemen in alle hevigheid door en blijft het nationale investeringsfonds PIF miljarden in buitenlandse bedrijven pompen. Bezuinigingen moeten dus ergens anders vandaan komen.

Het land heeft sinds begin jaren zestig wereldwijd tientallen miljarden dollars besteed aan de verspreiding van wat het regime als de enig ware vorm van islam beschouwt.

Lees ook: Het probleem is niet de islam, maar wahabisme

Over de reikwijdte en invloed van deze politiek is veel gezegd en geschreven (ook in het gezamenlijke onderzoek van NRC en Nieuwsuur), soms in hyperbolen en met weinig nuance. Dat neemt niet weg dat één ding duidelijk is: door de Saoedische invloed is de islam wereldwijd conservatiever dan hij geweest zou zijn zónder die invloed. Het recent verschenen The Call van Krithika Varagur analyseert dat nog weer eens op voorbeeldige wijze.

Dansen naar het pijpen

Hoe is de verhouding tussen het koningshuis en het religieuze establishment in het huidige Saoedi-Arabië? Meer dan voorheen bevindt de clerus zich in een ondergeschikte positie en moet dansen naar het pijpen van de even jonge als ambitieuze kroonprins Mohammed bin Salman. Een paar jaar geleden al zijn de bevoegdheden van de religieuze politie sterk beknot, gevolgd door het laten vieren van de streng conservatieve regels op het gebied van man-vrouw verhoudingen. Het belang ervan is bepaald niet gering – al moeten deze toegenomen sociaal-culturele vrijheden afgezet worden tegen de sterk toegenomen politieke repressie. Hoe dan ook, de panelen worden duidelijk verschoven ten nadele van de clerus. „Waar zijn de wahabi’s?”, hoorde ik gesprekspartners regelmatig verzuchten tijdens mijn laatste bezoek aan het land.

Lees ook: De Dordtse moskee kreeg 88.888 dollar uit Saoedi-Arabië

Verleggen we de focus naar de buitenlandse politiek dan zien we eveneens een aantal opmerkelijke ontwikkelingen. In de eerste plaats op organisatorisch gebied. Een recente studie naar Saoedische liefdadigheidsorganisaties constateert dat sinds 2017 humanitaire initiatieven ‘gerationaliseerd’ en ‘gecentraliseerd’ zijn. Dat wil zeggen dat het King Salman Humanitarian Aid and Relief Center het monopolie heeft op alle buitenlandse hulpprogramma’s, met uitzondering van sommige programma's die gerund worden door de Moslim Wereldliga.

Dat is op zich natuurlijk nog niet echt goed nieuws. De studie concludeert echter dat niet alleen Qatar, Turkije en de Verenigde Arabische Emiraten grotere donoren dan Saoedi-Arabië zijn geworden, maar vooral ook dat de Saoedische programma's minder dan voorheen een religieuze boodschap uitdragen.

Subtiele veranderingen

Een tweede opvallende ontwikkeling betreft schoolboeken, al lang een steen des aanstoots vanwege hun kwetsende, discriminerende inhoud. Een nieuwe studie naar boeken uitgekomen tussen 2016 tot 2019 komt tot de conclusie dat er „subtiele, maar substantiële veranderingen in taal, toon en zienswijze” zijn. Er wordt een serieuze poging gedaan om ‘de Ander’ minder vijandig te bejegenen al blijven er nog zat problematische passages over.

Ook op vele andere manieren wordt een nieuw soort nationale identiteit geconstrueerd. Dat is een derde noemenswaardige ontwikkeling. Zonder islam te verwaarlozen, krijgen andere elementen meer accent. Entrepreneurschap is daar een van, maar belangrijker is een hyper-nationalistisch narratief, waarin absolute loyaliteit aan de kroonprins en zijn ‘Vision 2030’-ontwikkelingsplan centraal staan. Twitter staat bol van hashtags als ‘Maak Saoedi-Arabië groot’, ‘Saoedi-Arabië eerst’ en ‘Saoedi-Arabië voor de Saoedi's’ – allemaal uitingen van een nieuw soort ‘emoji-loyaliteit’. Islamitische solidariteit komt duidelijk op het tweede plan en Arabische broederschap is vrijwel afwezig.

Deze ontwikkelingen leiden naar alle waarschijnlijkheid naar een toekomst waarin de wereld, en dus ook Nederland, minder te maken krijgt met door de Saoedische overheid gefinancierde export van orthodox islamitisch gedachtengoed (al zullen particuliere geldstromen deels hun weg nog wel vinden).

Dat wil natuurlijk níet zeggen dat de effecten van eerdere vormen van religieuze diplomatie en beïnvloeding daarmee ook zomaar verdwenen zijn. Maar onbelangrijk zijn deze recente ontwikkelingen zeker niet.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.