Analyse

Merkel draaide maar Den Haag zag het niet aankomen

Relatie Nederland-Duitsland In mei gooide Angela Merkel haar koers in Europa drastisch om. Hoe kon Nederland zo verrast worden?

Merkel en Macron vorige maand in Slot Meseberg in gesprek over een coronaherstelfonds.
Merkel en Macron vorige maand in Slot Meseberg in gesprek over een coronaherstelfonds. Foto Maja Hitij/Getty Images

Het zal Nederland nog lang heugen: Slot Meseberg. Twee jaar geleden vormde het kasteeltje ten noorden van Berlijn het decor voor een ambitieus akkoord tussen de Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Macron. Over versterking van de eurozone. Over meer Europese solidariteit. En meer integratie. „We slaan over de hele linie een nieuw hoofdstuk op”, lichtte Merkel toe.

Dat hier vervolgens weinig van terecht kwam, stelde Nederlandse beleidsmakers gerust. Merkel, zo klonk het in Den Haag, praat mee met Macron, maar heeft uiteindelijk een betere klik met het zuinige Noord-Europa. Met ‘ons’.

Vorige week zaten Macron en Merkel er weer, daar in Slot Meseberg. Aan een tafeltje bij het meer, op krap anderhalve meter afstand van elkaar, maar inhoudelijk dichter bij elkaar dan ooit tevoren. Gerust is Nederland er ditmaal niet op.

Op 18 mei hadden Duitsland en Frankrijk een miljardenplan gelanceerd om de EU door de coronarecessie te loodsen. Een plan waar de Nederlandse regering ongelukkig mee is. Een plan ook dat qua ambitie veel verder gaat dan wat er twee jaar geleden op tafel lag, en dat de basis vormt voor het herstelfonds waarover EU-leiders het volgende week op een top in Brussel eens willen worden.

Het was een plotwending die Nederland compleet heeft overvallen. Bij diplomaten en politici overheerst ongeloof op die 18de mei, ook omdat Nederland kort daarvoor al een andere grote bondgenoot is verloren: het uit de EU vertrekkende Verenigd Koninkrijk. Merkel gaat wel weer bijdraaien, dit is net als Meseberg, net als 2018, is nog een paar dagen lang de hoop.

18 mei 2020: signalen gemist?

Premier Mark Rutte (VVD) lijkt niet te hebben geweten dat er zo iets groots aan zat te komen. De vraag is: waarom niet? Zijn er signalen gemist in Berlijn? Had Nederland Merkels afslag richting Parijs moeten zien aankomen? En kan Rutte, die Merkel deze donderdagavond bezoekt, weer aansluiting vinden bij het machtige buurland?

Deze crisis vraagt om passende antwoorden

Angela Merkel over de coronacrisis

Jarenlang stonden Nederland en Duitsland zij aan zij in Europese discussies over het financieel-economisch beleid. Vóór een strenge aanpak in de Griekenland-crisis. Tégen het aangaan van gemeenschappelijke schulden in Europa. En tegen veranderingen die van de EU een ‘transferunie’ maken, waarbij met geld van rijke, noordelijke landen steun wordt verleend aan armere, veelal zuidelijke landen.

Maar in de coronacrisis worden in hoog tempo de bakens verzet. Om te beginnen op 18 mei, tijdens de gezamenlijke persconferentie van Merkel en Macron, de één in Parijs en de ander in Berlijn, verbonden via een videoverbinding. Door het coronavirus beleven we „de zwaarste crisis waar Europa ooit voor heeft gestaan”, zegt Merkel. „Zo’n crisis vraagt om passende antwoorden.” Zuinigheid leek opeens niet meer aan de orde. Gezamenlijke schulden? Bespreekbaar. Want door de dramatische economische gevolgen van de gezondheidscrisis, vindt Merkel, zijn eenheid en voortbestaan van de EU op het spel komen te staan.

2015: migratiecrisis

Verrassend? Niet helemaal. De Europese Unie is voor Duitsland altijd veel meer geweest dan een economisch samenwerkingsverband. Het is vooral ook een politiek vredesproject. Ingebed in de Unie kon, en kan, Duitsland zich ontwikkelen als economische en politieke grootmacht, zonder als bedreiging voor de rest van Europa gezien te worden. Is de EU in gevaar, dan ziet Berlijn dat als een bedreiging voor Duitsland. Dat sterke gevoel van verantwoordelijkheid is geen liefdadigheid. Het verschaft Duitsland legitimiteit.

Merkel heeft altijd de neiging om alles wat Frankrijk voorstelt te ‘Merkeliseren’, zoals EU-diplomaten dat graag noemen. De scherpe randjes gaan eraf. Maar op de grote momenten in de Europese geschiedenis, of dit nou de invoering van de euro is of de migratiecrisis van 2015, heeft Duitsland altijd zijn verantwoordelijkheid genomen. Dat had Nederland kunnen weten, stelt een EU-bron.

Merkel en Rutte tijdens een EU-top in februari, nog voor de coronacrisis, over de Europese begroting. Den Haag heeft zich volgens analisten juist vervreemd van Berlijn door zijn gehamer op financiële discipline in de discussies over de crisisaanpak. Foto Olivier Hoslet/EPA

„Duitsland is altijd veel inhoudelijker bezig geweest met de EU en de eurozone dan Nederland”, zegt Mathieu Segers, hoogleraar eigentijdse Europese geschiedenis aan de Universiteit Maastricht. Ja, het land stelde zich streng op tijdens de eurocrisis en de Griekse geldcrisis, maar was er tegelijkertijd van doordrongen dat de prominente rol van de Europese Centrale Bank (ECB) en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) in deze financiële sores op termijn moeilijk houdbaar was. Uiteindelijk moet de politiek die regie zelf op zich nemen – en dat betekent méér economische afstemming op Europese schaal.

Ook Wolfgang Schäuble behoort tot die school. Als minister van Financiën wordt hij tussen 2009 en 2017 het gezicht van Duitse strengheid, vooral in Zuid-Europa. Maandag hield hij in de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) een pleidooi voor „de moed die we niet hadden in de crisis van 2010 om meer integratie in de eurozone te bewerkstelligen. We kunnen deze kans niet opnieuw laten lopen.”

2018: een nieuw begin voor EU

Het Duitse pleidooi voor een sterker Europa hangt al langer in de lucht. In mei 2017 keert Merkel ontgoocheld terug van haar eerste G7 met de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump. Ze verklaart dat „wij Europeanen ons lot meer in eigen hand moeten nemen”. Begin 2018 presenteert Merkel een nieuw regeerakkoord. De titel: Een nieuw begin voor Europa. Het hele eerste hoofdstuk is aan de EU gewijd. „We willen de samenhang van Europa op alle niveaus verdiepen en het beginsel van wederzijdse solidariteit versterken.”

Europeanen moeten hun lot meer in eigen hand nemen

Angela Merkel na de eerste G7 met Donald Trump

Ook niet onbelangrijk: het Duitse ministerie van Financiën wordt sinds 2018 bestierd door een sociaaldemocraat, Olaf Scholz, die een groep geestverwanten om zich heeft verzameld die zijn visie op Europa delen: Frankrijk tegemoet komen; erkennen dat de alom geëiste harde bezuinigingen na de vorige crisis een fout waren en het herstel juist hebben vertraagd.

In het regeerakkoord staat ook dat „groei en welvaart in Duitsland ten nauwste verweven zijn met groei en welvaart in Europa”. En: „De vernieuwing van de EU lukt alleen, als Duitsland en Frankrijk daar uit alle macht samen aan werken.”

Maart 2018: landen drijven uiteen

Een maand na de publicatie van het regeerakkoord, op 23 maart 2018, zinspeelt de FAZ al op het uiteendrijven van Duitsland en Nederland. „De euro-haviken in Duitsland konden van de buren in het westen op aan. En omgekeerd konden die op hun oosterbuur rekenen. Maar nu lijkt de wind uit het oosten te draaien. Behoorlijk laat is de nieuwe toon tijdens de (Duitse) formatie de politici en media in Nederland opgevallen.” Sterker nog: terwijl Duitsland in een nieuwe groef raakt, spreekt de Tweede Kamer zich in april 2019 uit tegen een ‘ever closer union’.

Een recenter signaal: de staatssecretaris van Europese Zaken, Michael Roth, ook een sociaaldemocraat, zegt in maart, aan het begin van de coronacrisis, dat Nederland niet langer moet zwelgen in het idee dat de ‘netto-betalers’ alles maar betalen in Europa. „Duitsland en Nederland behoren tot de landen die het meest hebben geprofiteerd van de EU”, zegt hij tegen NRC.

„In Duitsland heeft de analyse nooit stilgestaan”, zegt hoogleraar Segers. „In Nederland is het denken gestopt toen men de economische verantwoordelijkheid voor de euro uitbesteedde aan het IMF en de ECB. In Duitsland niet. Een kardinaal verschil. Een verschil ook tussen ernst en lichtzinnigheid.”

Merkel wil bovendien in de herfst van haar lange politieke loopbaan deze grote crisis nog onder controle brengen. Het roulerende EU-voorzitterschap, dat Duitsland per 1 juli een half jaar lang bekleedt, biedt daarvoor het perfecte podium. Het geeft alle Frans-Duitse plannen extra vleugels.

Voor Nederland is de Duitse stroomversnelling „een dubbele schok”, stelt een Europese topdiplomaat. Dat Merkel Europa ruimhartig te hulp wil schieten, en dat sociaaldemocraten als Scholz en Roth dat toejuichen, is nog tot daaraan toe. Maar dat haar eigen christendemocratische CDU daarbij nauwelijks op de rem gaat staan, is toch weer een grote verrassing. Schäuble steunt Merkel in mei vrijwel onmiddellijk volmondig. Net als bijna de hele Bondsdag.

Maart 2020: in de steek gelaten?

Heeft Duitsland Nederland in de steek gelaten? Segers draait het om: „Duitsland voelt zich in de steek gelaten door Nederland.” Het optreden van minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA) – hij gaf Zuid-Europa begrotingsles toen sterftecijfers daar de pan uit rezen – viel niet alleen slecht in menig EU-land, maar ook binnen de CDU en de door die partij gedomineerde EVP-fractie in het Europees Parlement, waar ook het CDA in zit.

„De CDU is zich rotgeschrokken”, zegt Segers. „Nederland heeft met zijn opstelling de rot van de nationale karikaturen en het wantrouwen binnengelaten in wat een krachtig Europees antwoord op de crisis moest worden. Dit is een serieus Duits-Nederlands probleem.”

Lees ook: Hoe Merkel van Rutte wegdreef