Analyse

EU in handen van twee vrouwen die elkaar vertrouwen

Duitse leiding Kanselier Angela Merkel en Commissievoorzitter Ursula von der Leyen zijn in Brussel op elkaar aangewezen. Ze kennen elkaar door en door.

Merkel en Von der Leyen hebben verschillende achtergronden en karakters, en hun belangen zijn niet altijd gelijk. Toch komt mogelijk schot in netelige dossiers.
Merkel en Von der Leyen hebben verschillende achtergronden en karakters, en hun belangen zijn niet altijd gelijk. Toch komt mogelijk schot in netelige dossiers. Foto Sean Gallup

Haar woorden waren van een besliste vanzelfsprekendheid. „Vroeger waren het altijd twee mannen die dingen klaarspeelden, nu moeten twee vrouwen het doen”, aldus de Duitse bondskanselier Angela Merkel. En wij zijn ervan overtuigd dat we zullen slagen”, voegde ze eraan toe. „Nietwaar, Ursula?”

Door coronabeperkingen moest ze Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, via een videoscherm toeknikken. Vorige week gaven ze samen een persconferentie bij de start van het Duitse voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie. En natuurlijk viel het op: twee Duitse vrouwen, van dezelfde partij ook nog, die de agenda voor Europa bespraken en de koers voor het komend half jaar uitstippelen. Deze woensdag komt Merkel naar Brussel voor een fysieke ontmoeting met Von der Leyen.

Lees ook: Hoe gaat ‘crisismanager’ Merkel Europa bijeenhouden?

De twee kennen elkaar door en door. Von der Leyen was voor ze naar Brussel vertrok een van de langstzittende ministers in de kabinetten van Merkel. Bij de start van haar bondskanselierschap in 2005 haalde ze Von der Leyen, arts en lokaal politica, naar Berlijn om minister van Familiezaken te worden. De verhouding was niet louter goed – Merkel vond de ambitieuze Von der Leyen soms te onbesuisd, Von der Leyen voelde zich in 2010 gepasseerd voor het bondspresidentschap. Maar hun lange geschiedenis kan op dit moment van pas komen, hopen beiden. „We kennen elkaar al lang en we vertrouwen elkaar zeer”, aldus de Commissievoorzitter vorige week. „Daardoor kunnen we dingen helder uitspreken en zo meer voor elkaar krijgen.”

Belangrijker nog: ze hebben elkaar nodig. De precieze hiërarchie is sinds Von der Leyens vertrek naar Brussel onduidelijker, maar zeker is dat beiden nu groot belang hebben bij nauwe samenwerking. Zou je het kras stellen, dan is Merkel nog altijd de ‘machtigere’. Zonder haar ‘draai’, de uitgesproken steun voor gezamenlijke Europese schuld, had het herstelfonds van 750 miljard van Von der Leyen geen kans gehad. Tegelijk weet ook Merkel dat het daadwerkelijke antwoord op de coronacrisis alleen uit Brussel kan komen. Om Europa bij elkaar te houden en zo de Duitse economie te redden, heeft Merkel ook Von der Leyen nodig. Dat Duitsland juist nu het roulerend raadsvoorzitterschap op zich neemt noemde Von der Leyen al „een groot geluk”. Onder voorganger Kroatië kwam afgelopen half jaar niet bijster veel tot stand. Met Duitsland aan het roer, zo hoopt Brussel, kan er schot komen in een paar netelige dossiers.

Foto Clemens Bilan/AFP
Foto Rainer Jensen/EPA
Foto Wolfgang Kumm/EPA
Foto Kay Nietfeld/EPA

Verschillende belangen

Dat betekent niet dat de twee voortdurend gelijk zullen oplopen of dat ze elkaar overal in zullen vinden: daarvoor zijn de belangen te verschillend. En beiden zijn dan wel Duits, hun achtergrond en karakter verschilt zeer. Merkel groeide op achter het IJzeren Gordijn en staat bekend als voorzichtig, behoedzaam politica, die zeker in de Europese context vooral nooit te snel wilde gaan. Von der Leyens stijl is heel anders, uitgesprokener, met meer oog voor de vorm en een lichte neiging tot bombastische taal. Ze is West-Duitse, maar bracht haar jeugd als dochter van een EU-ambtenaar door in Brussel. Anders dan Merkel toonde ze zich met gezwollen woorden altijd al een overtuigd Europeaan.

Lees ook: Hoe Merkel wegdreef van Rutte

Nog maar een paar maanden geleden was er in Brussel vrees dat Merkel in haar nadagen, zonder duidelijke opvolger, een zwak Duits voorzitterschap zou betekenen. Dat ze zich door de coronapandemie de afgelopen tijd duidelijk voor Europa uitsprak, werd met enthousiasme begroet. Toch moeten de verwachtingen van de ‘Europa-wende’ van Merkel ook niet te hoog zijn. Een rafelend Europa zou ook de Duitse welvaart en veiligheid in gevaar brengen. En zelfs nu Duitsland als EU-voorzitter vooral een ‘neutrale’ rol moet spelen, zal Merkel de Duitse belangen absoluut niet vergeten.

Ook niet bij de onderhandelingen over het herstelfonds, die nauw verbonden zijn met die over de nieuwe Europese meerjarenbegroting. Hoezeer Merkel ook inzet op een snel, ambitieus akkoord, ze strijdt tegelijk voor de zogeheten korting op de Duitse afdracht. Ook voor Nederland is het behoud van die korting in de onderhandelingen een ‘sine qua non’, terwijl Brussel er al jaren vanaf probeert te komen. Bovendien voelt Duitsland er niks voor het ‘coronafonds’ te zeer uit zijn voegen te laten groeien, in formaat en tijdsduur. Dat er nog altijd ‘zuinige’ landen als Nederland zijn die zich roeren komt Berlijn helemaal niet slecht uit.

Brexit

De nasleep van Brexit komt komend half jaar ook op het Duitse bord. Slagen de EU en het Verenigd Koninkrijk er vóór 31 december niet in een akkoord over een handelsverdrag te sluiten, dan dreigt een harde breuk. Een slechter scenario is middenin de grootste economische crisis nauwelijks denkbaar. De onderhandelingen worden vanuit de Commissie gevoerd, maar Berlijn voelt zich er wel verantwoordelijk voor om uiteindelijk alle Europese lidstaten achter een eventueel akkoord te krijgen.

Tot nu toe toonde de EU zich richting de Britten opvallend eensgezind, maar het is niet vanzelfsprekend dat dit zo blijft. Wanneer Brussel naar verwachting concessies moet doen over visserijrechten, kunnen er bijvoorbeeld scheurtjes ontstaan. In het VK blijft er hoop dat Berlijn een zachtere onderhandelingspositie zal proberen af te dwingen, om de Duitse auto-export niet te beschadigen. Die hoop is weinig reëel – ook Duitsland wil bovenal dat het ‘gelijke speelveld’ met de Britten gewaarborgd blijft. Maar tegelijk heeft ook Merkel er groot belang bij dat er eind dit jaar een akkoord ligt.

De precieze hiërarchie tussen Merkel en Von der Leyen is onduidelijk sinds het vertrek van de laatste naar Brussel

Naast de twee crisisdossiers hoopt Duitsland de komende maanden ook nog aan andere thema’s toe te komen. Zwaartepunt van het voorzitterschap had eigenlijk een speciale China-top moeten worden in september. Die is voorlopig afgelast, maar nog altijd hoopt Berlijn later dit jaar een fysieke topontmoeting met de Chinese president Xi Jinping te organiseren. Merkels houding ten aanzien van China is uiterst behoedzaam. Nog altijd benadrukt Merkel vooral het belang van een goede dialoog en een ‘strategisch partnerschap’ – niet in de laatste plaats omdat meer dan 15 procent van de Duitse export naar China gaat.

Klimaat

Europa moet het dit najaar verder nog eens worden over het CO2-reductiedoel voor 2030. De Commissie pleit onder leiding van Von der Leyen voor felgroen beleid en ambitieuze klimaatdoelstellingen. Ook in Berlijn staat klimaatverandering hoog op de politieke agenda, maar als de economische crisis ook de Duitse industrie straks hard zal raken, is het de vraag hoeveel steun er in Berlijn nog zal zijn voor strengere milieunormen. En dan is er nog migratie – een muurvast dossier dat de Europese Commissie in september met een nieuw plan wil openbreken. Niemand verwacht dat lidstaten er dit najaar al uit zullen komen. Maar dat Duitsland er groot belang bij heeft dat Europa opnieuw probeert tot een gezamenlijk migratiebeleid te komen, is evident.