Opinie

Scherts-referendum toont grenzen van Poetins royale macht

rusland

Commentaar

Het was in meerdere opzichten een democratische schertsvertoning. De bevolking van Rusland mocht gedurende zeven dagen stemmen over ruim 200 wijzigingen in de grondwet. De meest in het oog springende vernieuwing was de ambtstermijn voor president Vladimir Poetin. De 67-jarige autocraat is nu bezig aan zijn vierde termijn. Door die periode ‘weg te strepen’ kan Poetin in theorie aanblijven tot 2036, tot zijn 83ste. Of hij dat ook zal doen is niet gezegd, maar juridisch is de weg vrij.

Poetin kan dus niets meer gebeuren, zou men denken. De uitslag was bovendien een overweldigende overwinning. Volgens officiële cijfers is de grondwet met bijna 78 procent stemmen vóór aangenomen.

De kiezersraadpleging liet óók zien dat Poetins macht niet absoluut is. Eigenlijk was een raadpleging van de kiezer nergens voor nodig. De wijzigingen waren al aangenomen door de Doema en door regionale parlementen. De nieuwe grondwet was zelfs al in boekhandels te koop. Toch was de volksraadpleging van belang. Vermoedelijk organiseerde het Kremlin een democratisch feestje om aan te tonen dat het politieke apparaat nog steeds in staat is om stemmen voor Poetin te vergaren.

Poetins politieke apparaat moest wel van alles uit de kast halen om die overweldigende steunbetuiging daadwerkelijk voor elkaar te krijgen. De stemming werd voorafgegaan door een militaire parade ter ere van de overwinning van de Sovjet-Unie in de Tweede Wereldoorlog, die in Rusland de Grote Vaderlandse Oorlog heet en naar schatting 23 miljoen inwoners van de Sovjet-Unie het leven heeft gekost. Toen de kiezer eenmaal in de juiste vaderlandslievende stemming was gebracht, werd hij op talloze manieren geholpen de juiste keuze te maken.

Zo was er nauwelijks debat en spraken talloze bekende Russen zich op de staats-tv uit voor de nieuwe grondwet. Over de ambtstermijn werd nauwelijks gerept, wel over andere voorstellen zoals het verbod op het homohuwelijk, het indexeren van pensioenen én het verankeren van de nagedachtenis aan de oorlog. Wie tegen de wetswijziging stemde, stemde dus ook tegen de nagedachtenis aan de oorlog.

Speciaal voor deze raadpleging werden nieuwe richtlijnen opgesteld. Stembureaus waren dagenlang open, andere stembureaus kwamen naar de burger toe. Er werd gestemd in de openlucht, er werd gestemd in de kofferbak van een auto en bij supermarkten. Stemmen maakte deelname aan een loterij mogelijk. Veel stemmen werden thuis bij de kiezer opgehaald. En vaak werden het stemmen georganiseerd via de werkgever die de gang van zaken in de gaten hield. Formeel heette het dat deze uitzonderlijk service mede noodzakelijk was gezien de coronacrisis.

De beweging Golos, die zich inzet voor eerlijke verkiezingen, stelde dat de stembusgang „de geschiedenis in zal gaan als een voorbeeld van een aanslag op de soevereiniteit van een volk.”

Poetin heeft zijn invloed dus nog eens gedemonstreerd. Maar hij heeft niet de hele samenleving in een ijzeren greep. Er is in Rusland altijd bescheiden ruimte voor politieke oppositie. De afgelopen jaren was Aleksej Navalny het boegbeeld van de anti-Poetin krachten. En, zo bleek onder andere uit een reportage in NRC, ook een jonge generatie activisten is niet onder de indruk van Poetins politiek. Ze schreven als protest zelf een nieuwe grondwet waarin de macht van de Russische president aan banden wordt gelegd. De twintigers geven het Poetinisme nog een jaar of vijf.