Olafur Eliasson in zijn studio in Berlijn.

Foto John MACDOUGALL / AFP

Olafur Eliasson: ‘De kunstenaar als genie zien, is gevaarlijk’

Interview Kunstenaar Olafur Eliasson laat in ‘Earth Speakr’ kinderen aan het woord over de toekomst van de planeet. „Het kunstzinnige potentieel van een kunstwerk moet een maatschappelijke rol krijgen.”

„Cultuur maakt het mogelijk de toekomst te verbeelden. Een betere toekomst”, zegt de IJslands-Deense kunstenaar Olafur Eliasson door de telefoon. Zijn interactieve kunstwerk Earth Speakr is de dag daarvoor gelanceerd, en is onderdeel van het culturele programma ter gelegenheid van het Duitse voorzitterschap van de EU dit jaar. Zes maanden lang kunnen kinderen op een app een boodschap inspreken over de toekomst van de aarde.

Wat je dan krijgt, zijn kindergezichten verwerkt in een boom, rivier, asfalt of rotsblok waaruit een vraag klinkt als „Huh, waar zijn al die andere vissen heen?” Je hoort gekuch naast een peuk op de grond of de oproep „Gooi je plastic afval gewoon in een prullenbak in plaats van op de grond.”

Eliasson werd geïnspireerd door kinderen die zich steeds nadrukkelijker laten horen, zoals Greta Thunberg. „Mijn team en ik vroegen ons af: wat zeggen ze eigenlijk? Kinderen zijn expressief, ze maken zich geen zorgen of ze verkozen worden. Het is in dit werk belangrijk dat het geen social-mediading wordt, het gaat om iets anders. Ik wil ook de privacy van die kinderen respecteren; het zijn niet mijn uitspraken, dus het eigendom van het werk is gedecentraliseerd: iedereen kan er aan meedoen, het is in de 24 EU-talen en het Turks beschikbaar.”

Lees ook: Olafur Eliasson is activistisch kunstenaar – én middelgroot bedrijf

In zijn eigen werk vroeg Eliasson al vaker aandacht voor het klimaat. In april dit jaar deed hij dat met een interactief kunstwerk tijdens Earth Day. Vanuit een soort optische illusie riep hij mensen op naar de aarde te kijken. Eerder stelde hij met Ice Watch grote brokken poolijs tentoon tijdens verschillende klimaatbijeenkomsten. Al sinds zijn The Weather Project in 2003, een enorme kunstmatige zon in Tate Modern, bekommert hij zich steeds meer om de natuur. Soms is het niet duidelijk waar de grens ligt tussen kunstwerk en maatschappelijk project. Zijn zonvormige zaklamp Little Sun (2012) werkt bijvoorbeeld op zonne-energie, zodat mensen die geen elektriciteit hebben ’s avonds toch licht hebben. En bij Earth Speakr lijkt de kunstenaar zelfs grotendeels weggecijferd.

„De rol van de kunstenaar is heel eenvoudig: die moet een kunstwerk maken. Het echte werk moet door het kunstwerk gedaan worden, dat moet onderzoeken en bevragen of we de waarden die we hoog zeggen te houden wel in de praktijk brengen in ons leven. Dit is altijd de rol van kunst geweest: laten zien of wat we denken en wat we doen wel op een lijn liggen. Het kunstzinnige potentieel van een kunstwerk moet een maatschappelijke rol krijgen.”

Volgens Eliasson is cultuur een manier om onderzoek te doen op verschillende gebieden, en is daarom ook zo geschikt om mensen samen te brengen. In een culturele ruimte kun je samen zijn, zonder hetzelfde te zijn. „Cultuur is niet de oplossing van alles, maar het is in elk geval een ruimte voor een openbaar debat, zonder directe belangen, zonder politiek of winstoogmerk. Cultuur is de stem van de onafhankelijkheid.”

Lees ook: ‘Een droom is geen ontsnapping, maar een microscoop’

Is een onderwerp als klimaatverandering zo groot dat er geen plaats meer is voor een individuele uiting?

„Er zit iets problematisch aan de manier waarop de kunstgeschiedenis altijd de kunstenaar naar voren heeft geschoven. In de geschiedenis is de avant-garde steeds geassocieerd met een totaal gebrek aan praktisch nut. Maar dat betekent natuurlijk niet dat een schilderij niet politiek is. Zo’n kunstwerk gaat nog steeds over vrijheid, over maatschappij, over structuren. We moeten oppassen om de kunst als niet-functioneel te zien.

„En dan zijn er de media, die de neiging hebben om kunstenaars te mythologiseren. Het genie! De cult van het genie speelt rechtse populisten in de kaart, die hebben er een hekel aan om te luisteren naar iemand die weet waarover hij het heeft. En ik geloof niet in het genie. Het idee dat een kunstenaar ergens aanspraak op kan maken, alsof hij een tovenaar is: dat is gevaarlijk. Blijf mensen te vaak een genie noemen en ze krijgen het idee dat ze boven de wet staan. Ik vind dat ik precies dezelfde morele verplichtingen heb als wie dan ook. Als je mensen van die verplichting ontslaat, krijg je radicalisering en uitsluiting, en anderen proberen er winst van te maken. Kortom: ik ben er trots op dat ik een maatschappelijke en morele verantwoordelijkheid heb en ik probeer te voorkomen dat ik als kunstenaar gemythologiseerd word.”

Lees ook: Bij Olafur Eliasson in Tate Modern draait alles om de pret

Is het wel zo dat rechts-extremisten een probleem hebben met de kunstenaar als genie? Er zijn genoeg extreem-rechtse politici die juist dwepen met genieën in de kunst.

„Dat is een soort romantisch-nationalistische traditie, een conservatisme dat teruggrijpt op een ‘gouden tijd’ van rassenscheiding, waar slavernij nog bestond: de verheerlijking van die periode met simplistische en gedateerde waarden. Maar het zijn koppige beelden ja, voor een groep die zich eigenlijk belachelijk maakt omdat ze niet mee kunnen met wat er gebeurt in de wereld. Het ziet er van buitenaf dom en achterhaald uit. Cultuur moet een middelende werking hebben hier, niet polariserend. Ik realiseer me dat ik misschien niet zo onvriendelijk moet praten over extreem-rechts … Waar het om gaat is: onderhoud je eigen tuin, als iedereen dat zou doen, zou de wereld beter af zijn dan wanneer we allemaal proberen andermans tuin aan te harken.”

Is klimaatverandering in de beeldende kunst meer een issue dan in andere kunsten?

„Volgens mij valt dat valt wel mee. Ik sprak met Patti Smith en die heeft het over niets anders. Toen mijn moeder jong was, luisterde ze naar Joan Baez, die toen al maatschappelijk bewust was. Dierenrechten werden opgepikt door musici in de jaren zeventig. Hoe kwam Stella McCartney aan haar ideeën? Niet van vader Paul nee, dat is waar, die heeft zíj juist opgevoed, maar wel van haar moeder, Linda McCartney, die was enorm activistisch. Muzikanten, theatermakers: ze zijn heel actief. Je moet een onderscheid maken met muziek die geen ‘kunst’ is. Er is veel ‘popmuziek’ waarin niet zo veel gebeurt, dat is muziek als IKEA-meubilair. Maar échte muziek, dans, theater, echte journalistiek, documentaires: het maatschappelijk bewustzijn is overal.”