Opinie

Lijsttrekkers zijn belangrijker dan standpunten

Verkiezingen Een lijsttrekker heeft wel degelijk grote invloed op stemgedrag, zegt . Maar of kiezers een goede inschatting maken?
Lijsttrekkers Jesse Klaver (GroenLinks) en Thierry Baudet (FvD) debatteren samen met D66-fractievoorzitter Rob Jetten in de studio van Nieuwsuur.
Lijsttrekkers Jesse Klaver (GroenLinks) en Thierry Baudet (FvD) debatteren samen met D66-fractievoorzitter Rob Jetten in de studio van Nieuwsuur. Foto JEROEN JUMELET/ANP

Met een aantal lijsttrekkersverkiezingen is de aanloop naar de verkiezingen van maart 2021 begonnen. De sterke aandacht voor lijsttrekkers in de media zou misplaatst zijn (NRC, 27/6). Volgens politicoloog Joop van Holsteyn waarderen kiezers plannen en prestaties van partijen, en letten ze niet zozeer op de persoon van de lijsttrekker. Onderzoek zou dat keer op keer bevestigd hebben.

Deze bevinding lijkt me afhankelijk van de onderzoeksmethode, namelijk rapportage via enquête of kort interview. De keuze voor de ene of de andere partij is de resultante van de bewuste en onbewuste afweging van allerlei factoren, waaronder de lijsttrekker. Wie mensen vraagt naar hun motieven, krijgt de bewuste factoren te horen – vaak een rationalisatie achteraf.

Overweldigend

De aanwijzingen dat het effect van de persoon van de lijsttrekker soms groot is, zijn vrij overweldigend. De levensvatbaarheid van nieuwe partijen (LPF, PVV, FvD) is sterk afhankelijk van de lijsttrekker. De opkomsten en neergangen van D66 zijn al 54 jaar verbonden met de persoon van de partijleider. Ook de PvdA is in het recente verleden een aantal keer opgeveerd na een lijsttrekkerswissel. Het programma werd niet ineens anders.

Lees ook: Aandacht voor lijsttrekkers is misplaatst

Het oordeel van kiezers over de persoonlijkheid van politici is bovendien functioneel te noemen. Enkele jaren geleden werd in de Verenigde Staten en Italië aan kiezers gevraagd om uiteenlopende types als Kerry en Bush, Berlusconi en Prodi te beoordelen op tientallen eigenschappen. De scores werden vervolgens statistisch geanalyseerd.

De techniek komt erop neer dat eigenschappen waarop vaak hetzelfde wordt gescoord worden gegroepeerd. Als personen die als ‘initiatiefrijk’ beoordeeld worden, ook vaak hoog scoren op ‘assertiviteit’, kun je concluderen dat die eigenschappen overlappen. Je kan ze tot één dimensie samenvatten, die je ‘dominantie’ zou kunnen noemen. Er gaat dan enige nuance verloren, ten bate van een efficiënte beschrijving.

Honderden studies

In de psychologie is dat soort onderzoek vaak herhaald. De consensus na honderden studies is dat persoonlijkheid beschreven kan worden in vijf dimensies. Die worden de Big Five genoemd: extraversie, neuroticisme, openheid, meegaandheid en zorgvuldigheid. Dikke kans dat u erop beoordeeld bent als u getest bent bij een sollicitatie.

Als we politici beoordelen blijken de scores nog efficiënter samengevat te kunnen worden, in slechts twee dimensies. De samenhang tussen hoge scores op ‘extraversie’ en lage scores op ‘meegaandheid’ was zo groot dat die samengevat konden worden in één dimensie, die de onderzoekers ‘daadkracht’ noemden.

Hetzelfde gold voor ‘stabiliteit’, ‘openheid’ en ‘zorgvuldigheid’: die dimensies konden samengevat worden in één dimensie, die ‘betrouwbaarheid’ werd genoemd.

Mensen herkennen in hun huisdieren nog de Big Five, maar voor politici hebben we dus genoeg aan twee dimensies. Dit betekent niet dat politici simpele persoonlijkheden hebben, maar dat wij anders kijken naar politici dan naar onszelf of naar bekenden. We beoordelen politici alleen op de eigenschappen die van belang zijn in het stemhokje: Vertrouw ik hem/haar? En: krijgt hij/zij wat voor elkaar? De rest is franje.

Kiezers hebben trouwens groot gelijk dat ze hun stem mede laten bepalen door de vraag of ze het boegbeeld vertrouwen. In deze snel veranderende wereld kun je beter stemmen op iemand die deugdelijke uitgangspunten koppelt aan betrouwbaarheid en stressbestendigheid, dan op iemand die aantrekkelijke plannen presenteert. De houdbaarheid van de meeste standpunten is namelijk aanmerkelijk korter dan vier jaar. Of kiezers ook een correcte inschatting maken van de persoonlijkheid van lijsttrekkers is een andere vraag.

Willem van der Does, is hoogleraar psychologie, Universiteit Leiden.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.