Uitzicht vanaf de VN-observatiepost Foxtrot. Een dorpje in de omgeving van Srebrenica.

Foto Marjolein Koster

Interview

Podcast over Srebrenica moet glazige blikken doorbreken

Podcast In De Val van Srebrenica gaan betrokkenen terug naar de plek waar in 1995 de genocide van Bosnische Serven op Bosnische moslims plaatsvond. De makers willen hun generatie van millennials ermee bereiken.

„Dit is een podcast over genocide.” De makers van De Val van Srebrenica vallen in aflevering 1 maar met de deur in huis. „Tijdens de val werden ruim 8.000 mannen en jongens vermoord: de grootste daad van genocide in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog.”

Een bekend verhaal? Gesneden koek? Maar net wie je het vraagt. „Van onze leeftijdsgenoten krijgen we glazige blikken als we Srebrenica noemen”, vertellen journalisten Misha Melita en Marjolein Koster, beide 29, die de achtdelige podcast maakten voor de NTR/Radio 1. Iets met oorlog, het was heel erg, en Nederland had er ook iets mee te maken – daar houdt de kennis vaak op.

Zelf waren ze in 1995 vier en „vooral bezig met buitenspelen”. Logisch dat ‘Srebrenica’ bij hun generatie niet collectief in het bewustzijn zit – ook al is het op twee uur vliegen. Een lacune die ook op school vaak amper wordt ingevuld. Melita: „Dat komt ook doordat geschiedenisleraren in Nederland veel vrijheid krijgen. Je moet maar net een leraar hebben gehad die dit onderwerp belangrijk vond.”

Het gebrek aan kennis voor „zo’n belangrijk verhaal” wrong bij Melita (freelance journalist en podcastmaker) en Koster (freelance journalist, waarvan een deel van het jaar vanuit Sarajevo). Voor De Val doken ze in de archieven en bezochten ze het dorp met nabestaanden en een veteraan van Dutchbat III, de eenheid die Srebrenica namens de Verenigde Naties moest beschermen, maar halfslachtig toegerust werd uitgezonden.

Lees ook: Srebrenica-uitspraak van Hoge Raad is uniek

Vanaf maandag verschijnt dagelijks een aflevering, waarin telkens de gebeurtenissen van diezelfde datum 25 jaar geleden worden afgepeld. Dus begint de podcast op 6 juli 1995, als Dutchbat-commandant Thom Karremans de VN voor het eerst om luchtsteun vraagt – steun die vrijwel uitblijft, waarna de genocide al met potlood in de geschiedenisboeken staat. En vertellen ooggetuigen in de laatste aflevering, 13 juli, hoe de Bosnische mannen van de vrouwen en kinderen worden gescheiden en hun noodlot tegemoet gaan.

De Val van Srebrenica, podcast.

Geschiedenislessen

Hun pitch bij de NTR werd niet direct omarmd, vertellen Koster en Melita, en dat snappen ze best. Over Srebrenica zijn al tientallen boeken en rapporten geschreven, en nog eens duizenden krantenartikelen. „Maar in die artikelen wordt veel voorkennis verondersteld, en die is er gewoon niet bij deze doelgroep”, zegt Melita. Daarbij is een podcast een meer aantrekkelijke vorm dan lange lappen tekst.

Ook schenken Nederlandse media van oudsher vooral aandacht aan Dutchbat en de schuldvraag, stellen ze. De verhalen van slachtoffers en nabestaanden dreigen daarbij onder te sneeuwen. Voorzichtig verwijst Koster naar de aankomende docureeks van Coen Verbraak met oud-Dutchbatters: „Dat wordt waarschijnlijk heel indrukwekkend en ik snap de journalistieke keuze, maar de balans slaat wel vaak naar die kant door.”

Zelf spraken ze onder andere met de Bosnisch-Nederlandse Alma Mustafic. Met haar reisden ze – na een coronatest – af naar Srebrenica. Ze logeren bij Alma’s moeder en bezoeken haar vaders graf. Alma vertelt hoe Bosnische moslims, ook wel Bosniakken, lang vredig samenleefden met de orthodox-christelijke Bosnische Serven. „We deden alles samen. Bij mijn oma vierden we Suikerfeest en met Servische feestdagen gingen we naar onze Servische vrienden.”

Lees ook het interview met het collectief Bosnian Girl: ‘Het was een schok om te merken hoezeer Srebrenica in me zit’

Dictator Tito van Joegoslavië hield de lappendeken van republieken en volken lang bijeen. Na zijn dood zagen nationalistische leiders als Milosevic en Karadzic hun kans. Zij wekten vergeten spanningen tussen Bosnische Serven, Bosnische Kroaten en Bosnische moslims (daar niet zozeer een religieuze, maar een etnische groep) weer tot leven. „Ik besefte als kind niet eens dat ik moslim was”, vertelt Alma. Toen een klasgenootje trots zei dat zij Servische was, snapte Alma het niet en zei ze: „dan ben ik dat ook, want wij zijn vriendinnen.”

Zo toegankelijk mogelijk leggen Melita en Koster de eindeloos gecompliceerde verhoudingen tussen de verschillende groepen uit. Dat is immers die zo broodnodige voorkennis. „Maar we wilden voorkomen dat het huiswerk werd.” Om de (jonge) luisteraar niet te doen afhaken zijn er luchtige scènes, bijvoorbeeld als een oud-Dutchbatter vertelt over het geflirt op de basis.

Begraafplaats slachtoffers Srebrenica.Foto Marjolein Koster

Veteranen

Met een andere veteraan bezoeken Melita en Koster een gedenksteen in Srebrenica die hij met enkele medeveteranen legde voor zijn door een granaatexplosie gesneuvelde kameraad Raviv van Renssen. Koster, die als correspondent de kant van de slachtoffers goed kende, is genuanceerder gaan denken over Dutchbat en hun roep om erkenning. „Mijn beeld van Dutchbatters was dat ze veel klagen. Dan dacht ik: hallo, weten jullie niet hoe de mensen dáár er nog onder lijden?” Inmiddels snapt ze hen beter. „Ze stonden met een paar honderd man machteloos tegen duizenden Serven. Het is ook voor hen vreselijk geweest.”

Maar uiteindelijk is De Val het verhaal van de afgeslachte Bosniakken – van wie nog altijd overblijfselen worden gevonden – en hun nabestaanden. Zoals Senad Jusic, die vertelt hoe hij op wonderbaarlijke wijze aan de Serven ontsnapte. Voor zijn leven betaalde hij een prijs: nog altijd ziet hij de ogen van de mensen die hij moest achterlaten om zichzelf te redden.