Opeens schaart de Duitse politiek zich massaal achter de ECB

Monetair beleid Duitsland en de Europese Centrale Bank hebben een uitweg gevonden uit het conflict tussen de hoogste Duitse rechters en de bank.

Het Duitse Constitutionele Hof doet uitspraak in een andere zaak, in 2017.
Het Duitse Constitutionele Hof doet uitspraak in een andere zaak, in 2017. Foto Uli Deck / REUTERS

Het vergde weken van diplomatiek kunst- en vliegwerk, maar nu is dan toch een conflict bezworen dat een bedreiging vormde voor de stabiliteit van de eurozone. Het geschil, tussen het Duitse Constitutionele Hof en de Europese Centrale Bank, ging over nut en noodzaak van de massale opkoop van staatsobligaties door de ECB. Een motie van de Duitse Bondsdag bood de oplossing – althans, voorlopig.

Een grote meerderheid van regeringspartijen (CDU/CSU en SPD) en oppositiepartijen (FDP en Groenen) verklaarde in deze motie dat de ECB aan de eis van het Hof heeft voldaan om haar opkoopbeleid beter uit te leggen.

Het Hof in Karlsruhe baarde op 5 mei veel opzien door de ECB – een instituut dat helemaal niet valt onder het Duitse recht – een ferme tik op de vingers te geven. Volgens het Hof handelde de ECB onwettig; ze zou onvoldoende beargumenteren waarom de opkoop van staatsleningen, bedoeld om de inflatie te verhogen, „proportioneel” is. Het opkoopprogramma zou zware economische effecten hebben die de ECB niet zou meewegen, zoals de lage spaarrente.

Als de ECB niet binnen drie maanden tekst en uitleg zou geven, zou de Duitse centrale bank, de Bundesbank, zich moeten terugtrekken uit het opkoopprogramma, aldus de hoogste Duitse rechters in hun uitspraak. Ook moesten de Duitse regering en de Bondsdag de ECB van het Hof bewegen tot meer openheid.

Ultimatum

Dat ultimatum zette alle betrokkenen onder druk om met creatieve oplossingen te komen. Terugtrekking van de Bundesbank uit een kernonderdeel van het monetaire beleid zou een diepe wig drijven binnen de ECB, die geldt als de hoeder van de eurozone. Anderzijds dreigde de onafhankelijkheid van de ECB in het geding te komen, als zij zou luisteren naar nationale rechters of politici.

Na veel overleg achter de schermen, tussen ECB, Bundesbank, Duitse regering en Bondsdag, deed de ECB vorige week een handreiking aan ‘Karlsruhe’. Ze kwam aan de uitspraak van de rechters tegemoet door in notulen uitgebreid in te gaan op de proportionaliteit van de opkopen, zonder het Hof ook maar één keer te noemen. Zo hoefde de ECB formeel niet haar onafhankelijkheid op te geven. Ook kreeg de Bundesbank van de ECB toestemming interne documenten over het opkoopprogramma vertrouwelijk door te spelen aan de regering en aan het parlement in Berlijn. Op basis van deze stapel bewijs konden regering en parlement deze week de conclusie trekken dat aan het oordeel van het Hof is voldaan. Het Hof zelf, zo verklaarde rechter Peter Huber onlangs in een interview met de Frankfurter Allgemeine Zeitung, zal hoogstwaarschijnlijk niet meer zelf toetsen of op het oordeel inderdaad adequaat is gereageerd. Dat doet het alleen in heel uitzonderlijke gevallen. Alom wordt verwacht dat de Bundesbank gewoon aan het ECB-beleid blijft meedoen.

Het conflict kan weer gaan opspelen bij nieuwe rechtszaken tegen de ECB

Wel kan het conflict weer gaan opspelen als Duitse eurocritici in Karlsruhe een nieuwe zaak aanspannen tegen de ECB. De eurosceptische politieke partij AfD heeft al aangekondigd dat te zullen doen.

Intussen is de ECB een tweede opkoopprogramma begonnen, in reactie op de coronarecessie. Binnen dit ‘pandemie-noodopkoopprogramma’ zijn allerlei limieten voor de opkopen versoepeld. Dat maakt het volgens juristen extra vatbaar voor bezwaren van het Duitse Hof.

Duidelijk wordt ook dat de uitspraak van het Hof in mei waarschijnlijk blijvende effecten zal hebben. Opvallend vaak heeft de ECB het de laatste weken over de proportionaliteit van monetaire besluiten. Om nieuwe spanningen met Duitsland te voorkomen, lijkt de centrale bank meer aan uitleg en communicatie te willen doen. Meer communiceren wil nu ook Bundesbank-baas Jens Weidmann. Hij heeft toegezegd regelmatig het monetaire beleid van de ECB – waar hij het dikwijls zelf niet mee eens is – toe te lichten in de Bondsdag. Centrale banken opereren liefst in volledige onafhankelijkheid, maar sinds de Duitse uitspraak en de politieke manoeuvres die daarop volgden is eens te meer duidelijk dat dit een fictie is.

Sterke steun voor de ECB

Een ander opvallend effect van de uitspraak van het Hof: de Duitse politiek, nogal eens kritisch over de ECB, is nu massaal achter de centrale bank gaan staan. Het Hof heeft de Duitse politiek zo eigenlijk gedwongen kleur te bekennen. Bij de inschikkelijke houding van politici zal ongetwijfeld hebben meegespeeld dat de eurozone is getroffen door de zwaarste recessie ooit. Europa moet hoe dan ook bijeen worden gehouden, luidt nu in Berlijn het devies. Met een Europees herstelfonds, maar ook met een sterke Europese Centrale Bank.