Unieke timelapse toont de intense onrust van de zon

De zon Het is een hypnotiserend spektakel, de film die NASA deze week publiceerde van de zon. Iedere seconde is een nieuwe dag.

Tien jaar zonneactiviteit is door de NASA samengeperst in een film van ruim een uur: A decade of Sun. Dankzij de gestaag doorfotograferende Solar Dynamics Observatory (SDO) zie we de belangrijkste ster in ons leven eindeloos om zijn as draaien. Iedere seconde brengt een nieuwe dag in beeld, vol plasmawervelingen in de corona en magnetische bogen aan het oppervlak.

De SDO houdt al tien jaar zonneactiviteit in de gaten, vanuit een geostationaire baan op 35.000 kilometer hoogte. Vanaf de aarde gezien draait de sonde een soort achtje ten westen van Zuid-Amerika. Daardoor blijft hij in het bereik van twee achttien meter grote satellietschotels op de militaire onderzoeksbasis White Sands Missile Range in New Mexico, waarmee de NASA een permanente datalink met de sonde onderhoudt.

Lars Leonard, huiscomponist voor veel NASA-films. Foto Ultimae Records

Onder begeleiding van lome lounge-muziek is A decade of Sun een hypnotiserend spektakel geworden van een versnelde zon die toch verrassend traag ‘voelt’. En misschien niet traag genoeg. Want op de computer is de afspeelsnelheid makkelijk te manipuleren en het lijkt erop dat langzamer hier mooier is. Op de huidige NASA-snelheid is de zon een wat amechtig vlammende bol, maar met wat extra vertraging wordt hij meer de haast onbewogen energiebal die hij is, op 150 miljoen kilometer van de rotsige aarde en 330.000 keer zo zwaar. De loungemuziek van de NASA kan de vertraging ook best wel hebben. De muziek is van de Duitser Lars Leonard, die al jaren huiscomponist is voor veel NASA-films, in wat hij zelf noemt ambient, dub-techno and deep-house-stijl.

Bij iets vertraagder afspelen vallen zwarte flitsen door ontbrekende timeframes in de miljoenen SDO-beelden beter op. En de meeste daarvan hebben een kosmische oorzaak: het zijn de momenten dat de aarde of de maan tijdelijk het zicht op de zon verduisterde. En hoe mooi moet het zonnespektakel dan wel niet in werkelijkheid zijn, waarin de vlambogen bijna 100.000 keer langzamer dan op deze film oprijzen en weer neerkomen!

De Solar Dynamics Observatory ziet komeet Lovejoy achter de zon vandaan komen, in december 2015. Foto NASA/SDO

99,8 procent van alle materie

Soeverein is de zon zeker. In het licht van de hele Melkweg – naar schatting 200 à 300 miljard sterren groot – mag Sol slechts gelden als een ‘gele dwerg’, maar in zijn eigen zonnestelsel waar acht planeten, minstens vijf dwergplaneten, tienduizenden planetoïden en biljoenen kometen en ijsballen om hem heen draaien, domineert hij volstrekt, met 99,8 procent van alle materie van het systeem.

Op de film zien we maar een deel van de zon. Getoond worden de opnamen in het extreme ultraviolet, met een golflengte van 17,1 nanometer, buiten het zichtbare licht. Op die golflengte is de activiteit in de buitenste laag van de zon, de corona, het best te zien. Ook op andere golflengten worden foto’s gemaakt. Typisch SDO-beeld van een dag op de zon toont een dozijn beelden, allemaal net in een andere kleur.

Op de nieuwste film vallen door de snelheid de meeste klassieke NASA-sensaties (een komeet stort in de zon, of ontsnapt nét aan die diepe zwaartekrachtput) weg, maar een aantal zijn nog wel terug te vinden. De NASA wijst bijvoorbeeld op de beelden van 7 juni 2011, op 6’20″ in de film, als een bijzonder grote zonnevlam ontstaat. Op 5 juni 2012 (12’24″) schuift de planeet Venus voor de zon langs. En op 26’39″ (8 oktober 2014) lijkt de zon door een samenspel van zonneactiviteit precies op een Halloween-pompoen, zo stelt de NASA tevreden vast. Niettemin: het meeste indrukwekkend blijft toch het permanente gekrioel van vlammen en plasmabogen die overal op de zon ontstaan en dagen actief blijven.

Tornado’s in de atmosfeer

Dankzij de SDO, die naar schatting nog wel tien jaar mee kan, kan iedereen – via de rubriek The Sun Now op de SDO-website iedere dag weer de kalme onrust op de zon zien. Er zijn tornado’s in de atmosfeer, golven van plasma over het oppervlak, en zelfs oceaanstromingen van plasma boven en onder de evenaar.

Er is ook aards nut van al die schitterende observaties, omdat daardoor beter kan worden voorspeld wanneer een grote plasmawolk onze kant op wordt gestuurd en het aards magnetisch veld zal ontregelen. Als het zover komt zal misschien overal op aarde preventief de stroom worden afgezet. Voor elektronica is zo’n extreme klap met geladen deeltjes fataal. De laatste keer was in 1859 (het ‘Carrington event’), toen het noorderlicht zichtbaar werd aan de evenaar en in Europa en de VS de vonken uit de telegraafpalen sloegen.

 
Deze video toont de volledige film van een uur. Het beeld boven aan deze pagina is een fragment hieruit.