Passant die activist werd voor de Russische democratie

De laatste bladzijde In deze rubriek elk weekeinde een necrologie van iemand die recent is overleden. De Russische Sergej Jevgenjevitsj Mochnatkin (1954-2020) werd min of meer toevallig burgerrecht-activist.

Demonstranten protesteren in 2010 met zijn foto tegen de arrestatie van Sergej Mochnatkin.
Demonstranten protesteren in 2010 met zijn foto tegen de arrestatie van Sergej Mochnatkin. Foto Yuri Maltsev/Reuters

‘Een mens kan lang leven, maar soms valt dat leven in één dag samen te vatten”, schreef de Russische zakenkrant Kommersant eind vorige maand bij de dood van de 66-jarige burgerrechtenactivist Sergej Mochnatkin. Die dag viel in zijn geval op oudjaarsavond 2009. Tijdens een demonstratie op het Moskouse Triomfplein nam Mochnatkins leven, na decennia van relatief rustig gekabbel, een plotselinge en fatale wending. Er is een persfoto van het moment. De foto toont de ruwe arrestatie van een 71-jarige dame te midden van het demonstratiegewoel. Ze draagt een oude, bruine winterjas, haar gezicht bleek en mager, de mond vertrokken in een uitroep. Zes handen in zwartleren handschoenen vormen een kluwen van getrek en geduw. Daarachter staat Mochnatkin: gegroefd gezicht boven een leren jas en een keurige streepjesdas. Een karakteristieke woelige baard omringt een shagje. De agenten hebben moeite de vrouw in bedwang te houden. Mochnatkin kijkt geagiteerd, hij staat klaar om in te grijpen.

De demonstranten kwamen al maanden bijeen op het plein niet ver van het station. Op iedere laatste dag van de maand trotseerden ze weer en wind om te demonstreren voor het recht op demonstratie – het 31ste artikel van de Russische grondwet.

Later zou Mochnatkin verklaren dat hij slechts een toevallige passant was geweest, maar matig geïnteresseerd in politiek. Dat hij die avond op weg was geweest naar het station om de trein te nemen naar Tver, waar zijn hospita op hem wachtte om de jaarwisseling te vieren. Hoe hij in een reflex zijn tasje met nieuwjaarsboodschappen – champagne van het merk ‘Sovjet’, een flesje cognac en een blikje rode kaviaar – liet staan om de dame die daar zo hardhandig werd gearresteerd, óók een toevallige passant, te hulp te schieten. Hoe hij vervolgens zelf in de arrestantenwagen belandde, aan een stoel werd geketend en geslagen. Dat hij een van de agenten de neus zou hebben gebroken, heeft hij altijd ontkend. Maar toch werd hij veroordeeld: 2,5 jaar strafkolonie.

Tot die eerste arrestatie leidde de uit de Russische provinciestad Izjevsk afkomstige Mochnatkin een simpel bestaan. Hij had veel baantjes versleten, verliet zijn vrouw en kinderen, was met de noorderzon vertrokken en kluste tijdelijk bij als pizzabezorger. „Zo’n leven dat niet slecht was, maar ook niet bijzonder goed. Eenzaam. Gewoontjes”, schreef Kommersant erover.

Gratie

Maar na die onrustige oudjaarsavond veranderde alles. „Er was eens een man die leefde als een spreeuwtje in de keel van een slang”, schreef de Russische mensenrechtenactivist Aleksej Polichovitsj over hem. Mochnatkin beet zich vast, al duurde het nog enkele jaren voor de slang hem definitief inslikte. In 2012 krijgt hij gratie van toenmalig president Medvedev – de enige gevangene ooit zonder schuldbekentenis. Hij sluit zich aan bij een mensenrechtenorganisatie, begint arrestanten juridisch bij te staan en gaat steeds vaker naar demonstraties. Op oudjaarsavond 2013 wordt hij voor de tweede keer gearresteerd. En opnieuw is er een foto van het moment. Ditmaal is híj het die op het Triomfplein door twee agenten hardhandig wordt aangepakt, is zíjn mond vertrokken in een schreeuw, en opnieuw volgt een veroordeling. Verzet tegen arrestatie: 4,5 jaar strafkolonie.

Ditmaal is het systeem minder coulant. Mochnatkin verzet zich, gaat in hongerstaking, tot de kampbewakers in 2016 zijn ruggengraat breken. Fysiek wordt hij nooit meer de oude, maar mentaal is hij ongebroken. „De pijn in zijn rug maakte hem gek, maar hij was een ouderwetse man wiens principes sterker waren dan zijn ruggengraat”, schreef een collega-mensenrechtenactivist. Maar ook daarna krijgt hij geen rust. Terwijl hij in het ziekenhuis ligt, vallen bewakers zijn kamer binnen en dreigen hem naar de isoleer te slepen. Hij klaagt dat bij wijze van marteling gas zijn cel wordt ingeblazen. Vanwege ‘belediging van een bewaker’ krijgt hij elf maanden strafverlenging. Dankzij een nieuwe aanklacht dreigt hij opnieuw vijf jaar te krijgen.

Uiteindelijk komt Mochnatkin toch vrij. In 2019 volgt een onverwacht huwelijk met de 30 jaar jongere Anna, die hem bijstaat tijdens de vele met inzamelingsacties bekostigde behandelingen en daarvan een nauwgezet dagboek bijhoudt op Facebook. Het mocht niet meer baten. Via Facebook liet Anna eind vorige maand weten dat haar ‘Serjozja’ was gestorven. Zijn overlijden maakte veel los in Rusland. „Sergej Mochnatkin is dood”, schreef de beroemde Russische zanger en activist Viktor Sjenderovitsj op zijn sterfdag 28 mei. „Zij doodden hem vele jaren lang, en uiteindelijk vermoordden zij hem.”