Erfenis Ed van der Elsken naar Fotomuseum en Rijks

Fotografie De nalatenschap van Ed van der Elsken gaat naar het Rijksmuseum en het Nederlands Fotomuseum. Het archief geeft een mooie inkijk in de keuken.

'Unspoiled primitives': de naive schilder Call Black en zijn vrouw Ruby voor hun prive-museum in de Mojave Dessert, Arizona, Verenigde Staten, 1960. Ontwikkelgelatinezilverdrukken. Spread uit de dummy van het fotoboek Sweet Life, voor 1966 Collectie Rijksmuseum, Amsterdam
'Unspoiled primitives': de naive schilder Call Black en zijn vrouw Ruby voor hun prive-museum in de Mojave Dessert, Arizona, Verenigde Staten, 1960. Ontwikkelgelatinezilverdrukken. Spread uit de dummy van het fotoboek Sweet Life, voor 1966 Collectie Rijksmuseum, Amsterdam Foto Ed van der Elsken

De nalatenschap van de fotograaf Ed van der Elsken (1925 – 1990) gaat dertig jaar na zijn overlijden naar het Rijksmuseum en het Nederlands Fotomuseum. Dat maakten de twee musea in een gezamenlijk persbericht donderdagavond bekend. Er gaan 7.700 afdrukken naar het Rijksmuseum en 3.000 contactvellen en 300 foto’s naar het Fotomuseum. Beide musea zijn opgelucht dat de erfenis – een groot deel is geschonken door Anneke Hilhorst, de weduwe van Van der Elsken en een deel is aangekocht – in Nederland blijft en intact blijft. De foto’s hadden immers ook per stuk uitgevent kunnen worden. De musea zullen de foto’s digitaliseren en waar nodig restaureren.

Man met glas

In Nederland zijn er zo’n 2.500 foto’s van Van der Elsken verspreid, nu komen daar dus 8.000 foto’s bij. „Vaak zijn de mooiste foto’s bekend en indertijd verkocht, maar door de bulk heen kom je veel verrassingen tegen”, vertelt Hans Rooseboom, conservator van het Rijksmuseum, door de telefoon. „Wat je heel mooi ziet, is hoe Van der Elsken te werk ging. In die tijd was het ongebruikelijk dat je je eigen fotoboeken ontwierp, wij kunnen meekijken hoe hij experimenteerde met vorm en afdruk. Er zijn dummy’s van de fotoboeken, ook van Sweet Life uit 1966.”

Als voorbeeld van een foto die op verschillende manieren is afgedrukt en intrigeert, noemt Rooseboom een foto die Van der Elsken nam in Parijs. Een man zit met sigaret in de hand en rook uit de neusgaten, achter een bijna leeg glas. Er zijn verschillende formaten van de foto: langwerpig, maar ook vierkant. „De foto met dat lange formaat legt het accent op het glas, de ander niet. Het lijkt dan alsof je door een ander formaat afdruk opeens een andere foto krijgt.”

De contactvellen zijn ook mooi an sich: op de vellen met kleine afdrukken is een gezicht omcirkelt voor een accent of uitsnede, er staan aantekeningen bij: een kruisje, de maten (26,6 hoog) en een enkele keer een ‘ja’ ernaast. Bij een foto van Karel Appel, die het zichtbaar warm heeft, zijn er bij traanbuisjes twee tranen gekrast. De fotograaf verklaart zich nader en krast rondom het portret de mededeling: „Nou ja de fotograaf wil ook wel eens wat proberen. Altijd maar hetzelfde is ook niks, en niet eens het experiment om het experiment.”

Snapshot

Niemand zit te wachten op een achterhaalde nalatenschap, en dat is dan ook bij Van der Elsken beslist niet het geval. Behalve dat hij een van de belangrijkste Nederlandse fotografen van de 20ste eeuw was, spreekt hij jonge fotografen nog steeds aan vertelt Rooseboom. „Zoals hij over straat liep, in het voorbijgaan een foto leek te maken, een soort snapshot – dat is hier met Van der Elsken begonnen, en nu een geliefkoosde stijl.”

Terwijl Rooseboom en zijn collega’s een kijkje in de keuken hebben genomen en zien hoe hij alles uitdacht en hoe hij experimenteerde, is de blik op Van der Elsken niet veranderd. „We zien de variaties, maar krijgen niet opeens een andere Ed van der Elsken te zien.”

Eind oktober is in het Rijksmuseum een tentoonstelling rondom het werkproces van Van der Elsken.

Uit het fotoboek Een liefdesgeschiedeins in Saint Germain de Pres, voor 1956 Ontwikkelgelatinezilverdruk/gelatin silver print Collectie Rijksmuseum, Amsterdam Foto Ed van der Elsken

Vrouwen op straat, New York, 1960. Ontwikkelgelatinezilverdrukken. Pagina uit de dummy voor het fotoboek Sweet Life, voor 1966 Collectie Rijksmuseum, Amsterdam Foto Ed van der Elsken

Louis Amstrong bij een optreden in het Concertgebouw, Amsterdam, c. 1957. Ontwikkelgelatinezilverdruk. Collectie Rijksmuseum, Amsterdam Foto Ed van der Elsken

Ata Kando, Parijs c 1954. Ontwikkelgelatinezilverdruk/gelatin silver print. Collectie Nederlands Fotomuseum Rotterdam Foto Ed van der Elsken

Portret van twee Zuid-Afrikanen, 1959. Ontwikkelgelatinezilverdrukken. Spread uit de dummy van het fotoboek Sweet Life, voor 1966 Collectie Rijksmuseum, Amsterdam Foto Ed van der Elsken

‘Man en machine’, Arbeider op de werf Boeroetoe, Nigeria, 1959. Ontwikkelgelatinezilverdrukken. Spread uit de dummy vanhet fotoboek Sweet Life, voor 1966 Collectie Rijksmuseum, Amsterdam Foto Ed van der Elsken