Opinie

Corona dwingt tot Europese grenspolitiek

Luuk van Middelaar

Flink beledigd waren we, toen president Trump op 12 maart opeens Amerika’s grenzen sloot voor reizigers uit de Schengenzone. Overdreven en ondiplomatiek; we waren toch Mexico of Zuid-Korea niet? Maar Trump had volstrekt gelijk. Europa, waar veel regeringen treuzelden met doorpakken, was toen het centrum van de Covid-19-pandemie. De klap in het gezicht vanuit Washington hielp de gedachten bepalen. Op 15 maart hield premier Rutte zijn grote corona-tv-rede met lockdownmaatregelen. In buurlanden ging het net zo. Kort erna sloot de EU zelf de grenzen met de buitenwereld.

Inmiddels zijn de rollen omgedraaid. In Europa is de pandemie min of meer bedwongen, maar in de VS woedt ze nog. Deze woensdag heropende de EU de grenzen voor een eerste groep landen, maar niet voor Amerikanen. The New York Times noemde dit inreisverbod „een slag voor Amerika’s prestige in de wereld”. De praktische consequenties zijn groot, voor de miljoenen Amerikaanse zakenlui, toeristen en andere bezoekers die normaal jaarlijks de oceaan overvliegen. Symbolisch oogt het slecht. Amerika staat op de thuisblijflijst met ondermeer Rusland, Brazilië en Turkije, ook landen waar sterke mannen het virus hebben onderschat.

Achter zulke kale lijstjes gaan zware politieke gevechten schuil. Pas na weken met urenlang overleg bereikten ambassadeurs van de EU-lidstaten vorige week, kort voor de deadline van 1 juli, een akkoord. Dat is nog knap. Burgers uit 14 landen zijn welkom: Australië, Nieuw-Zeeland, Japan en Zuid-Korea; Algerije, Marokko, Tunesië en Rwanda; Servië, Montenegro en Georgië; Canada en Uruguay; en het Verenigd Koninkrijk, dat nog onder het Brexit-overgangsregime valt. De lijst wordt tweewekelijks herzien, op basis van epidemiologische criteria.

Een inreisverbod is een zwaar middel. Het zet diplomatieke relaties op het spel. Je spreekt er, zoals Trump in maart, wantrouwen mee uit: jullie burgers zijn gevaarlijk voor de onze. Dat doe je niet zomaar. Dus verkiest Brussel objectieve, wetenschappelijke criteria, zoals het 14-daagse gemiddelde van nieuwe besmettingen. Toch kun je dan nog veel kanten op: hoe hoog mag dat cijfer zijn? En leveren andere landen betrouwbare cijfers? Nadat lijstjes met 47 en 54 groenlicht-landen circuleerden, brachten nieuwe eisen dit aantal terug tot 14. Jammer voor landen die snel weer veel niet-Europese toeristen willen ontvangen, zoals Frankrijk, Griekenland of Cyprus. Maar het vermindert gezondheidsrisico’s voor allen en verzacht het affront voor de roodlicht-landen.

Intrigerend is hoe alle nationale afwegingen tussen economie, reisrechten en volksgezondheid samenkomen in besluiten over de EU-buitengrens. Een ontdekking. Wie laten we binnen? De grensvraag brengt je in één stap van volksgezondheidstaxaties naar buitenlandstrategie, van Jaap van Dissel naar Henry Kissinger. Lastig, maar de gehechtheid aan Europa’s open binnengrenzen dwingt gezamenlijk optreden naar buiten af. Stel dat Portugal de grens met het zwaar geteisterde Brazilië zou openen, dan zouden Braziliaanse burgers, eenmaal binnen, door het hele Schengengebied mogen reizen. Meteen zou Spanje de binnengrens met Portugal afsluiten, terwijl die binnengrens – als bijna laatste in Europa – net deze week weer open is. Voor je het weet ben je terug bij het chaotische ieder-zijn-hekje uit maart. Dan beter een korte, herzienbare lijst, waarmee iedereen kan leven.

Twee probleemgevallen vallen nu al op. Turkije, uitgesloten, klopte prompt aan: weten jullie zeker dat dit geen vergissing is? Een brandende vraag voor de Turkse gemeenschappen in Duitsland of Nederland, die deze zomer liever zonder quarantaineplicht-bij-terugkeer naar familie gaan. Met China speelt een ander probleem. Van de EU mogen Chinese burgers komen, als vijftiende groenlicht-land, maar op voorwaarde van wederkerigheid. En China vindt ons nog even te besmettelijk.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof en hoogleraar Europees recht (Leiden).

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.