Brieven

Brieven 2/7/2020

Luchtvaart

Hoezo paradoxale steun

Politiek, schreef George Orwell in 1946, komt veelal neer op een verdediging van onverdedigbare zaken en dit wreekt zich in systematische taalverkrachting.

Journalistiek, dacht ik, is het doorprikken van dit soort verdediging met heldere taal. In plaats daarvan leverde het commentaar van NRC maandag een bijdrage aan het politieke taalbederf met een eigen staaltje van vage, pseudo-kritische verdediging van de staatssteun voor KLM (Staatssteun voor KLM moet niet gebaseerd zijn op vals sentiment, 29/6). Hoezo is steun aan KLM „onvermijdelijk”? Klimaatbeleid voeren en tegelijk een van de grote vervuilers uit algemene middelen steunen is zoiets als dijkverzwaring terwijl men een stukje verderop dezelfde dijk doorsteekt. Stellen dat dit „iets paradoxaals heeft” is precies het taalbederf dat Orwell verfoeide. Een paradox is een schijnbare tegenstrijdigheid. Dit is een echte. Voorts: wat een vreemd idee om uit naam van ‘de economie’ aan het salaris van KLM-personeel te willen morrelen en niet zozeer aan de prijs van vliegtickets – die nog altijd niet eens voor brandstof worden belast.

Afghanistan

VS niet louter slachtoffer

Een nieuwe rel in Washington: Rusland betaalde Afghaanse strijders om Amerikaanse militairen te doden (28/6). Het is niet voor het eerst dat het Witte Huis in verlegenheid wordt gebracht door de complexe verstandhouding met Moskou. Voor Trump blijft Rusland een open wond waar af en toe zout in wordt gestrooid met het oog op de presidentsverkiezingen later dit jaar. Het getuigt echter van hypocrisie Trumps ogenschijnlijke fascinatie voor Poetin te gebruiken voor politiek gewin. De opnieuw afgestofte Koude Oorlogsretoriek laat namelijk een belangrijk detail ongemoeid: het waren de Verenigde Staten die ten tijde van de Sovjetinvasie in Afghanistan soortgelijke streken uithaalden door financiële en materiële steun te leveren aan de moedjahedien. De hierbij geleverde wapens werden niet alleen gebruikt tegen het Rode Leger, zij vormden ook een voedingsbodem voor de jarenlange Global War on Terror die ze later zelf voerden. Selectieve verontwaardiging beweegt mensen ertoe zich achter Amerika te scharen, juist nu de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) adviseert „niet meer te leunen op de grote trans-Atlantische bondgenoot de VS” (‘Laat weerstand tegen Europees leger varen’, 30/6).

Kafka

Eén woord, alle verschil

Met hardnekkigheid verschijnt de roemruchte eerste zin uit Kafka’s Der Process in een niet helemaal correcte Nederlandse vertaling. In NRC zaterdag in Herinneringen van school, hij las de prins, ik las de vos, (27/6). De zin luidt volgens de historisch-kritische Kafka-uitgave in het Duits: „Jemand mußte Josef K. verleumdet haben, denn ohne daß er etwas Böses getan hätte, wurde er eines Morgens verhaftet.” Opvallend is hier de conjunctief ‘hätte’. In de Nederlandse vertaling wordt deze vorm vaak genegeerd: „zonder dat hij iets slechts had gedaan”. Vertaling van de conjunctief zou luiden: „zonder dat hij iets slechts zou hebben gedaan”. In het eerste geval is de onschuld van Josef K. direct vastgelegd, in het tweede blijft de schuldvraag zweven. Dergelijke meerduidigheid is juist karakteristiek voor Kafka. Het maakt de interpretatie een stuk interessanter omdat de vraag of hij wel of niet schuldig is door de hele roman heen blijft trekken. Ziet hij bijvoorbeeld zijn schuld niet in, of wil of kan hij die niet inzien en waarom niet? Speelt de kwestie van een ‘erfzonde’ een rol, bestaat er een link met schuldgevoelens in het leven van de schrijver, enz. Het is jammer als door het vastleggen van de onschuld in de eerste zin direct het narratief van de onschuldige als slachtoffer van instituties wordt geactiveerd en, zoals niet zelden in actuele debatten, de complexiteit verloren gaat.

Correcties/aanvullingen

Diversiteit

In het interview ‘Het geluid tegen diversiteit in Rotterdam zal marginaliseren’ (30/6, p. 8-9) moest staan dat 18 procent van alle geïnterviewde hoogopgeleiden zich positief uit over multiculturaliteit en leiding geeft.