Zwarte bladzijde

Woordhoek

Er lijkt iets aan de hand met de uitdrukking zwarte bladzijde. In de eerste plaats is het gebruik ervan de laatste weken sterk toegenomen, ook in deze krant. In januari werd de uitdrukking één keer gebruikt in NRC, in februari en maart twee keer, in april en mei niet, maar de afgelopen juniweken al zeven keer. En wel in de brievenrubriek, in een opiniestuk, in een commentaar en een interview.

Dat interview was met de bekende ex-voetballer Edgar Davids. „De slavernij is een zwarte bladzijde”, zei hij, „waar niet over wordt gesproken.” In de brievenrubriek ging het over de beeldenstorm: „Trots voelt prettiger dan schaamte, dus wint bij de meesten de roze versie van een verhaal met tenminste net zoveel zwarte bladzijden.” En in een tweet las ik: „Met zijn brief aan de President van Congo, probeert Koning Filip een ‘zwarte’ bladzijde uit de geschiedenis om te slaan. Tja.”

Waarom staat zwarte in het laatste citaat tussen aanhalingstekens? Omdat de betekenis ervan in de zegswijze zwarte bladzijde een betekenisuitbreiding lijkt te ondergaan.

De gangbare betekenis van zwarte bladzijde is, aldus de Dikke van Dale: ‘een droevige, rampzalige periode’. Dit zou je kunnen aanvullen met ‘periode waarop met schaamte wordt teruggekeken; dieptepunt’. De volledige uitdrukking luidt: een zwarte bladzijde in of uit de geschiedenis.

De betekenisuitbreiding lijkt zich te voltrekken bij het woord zwarte: dat wordt opeens letterlijk genomen. Zo interpreteer ik althans de bovenstaande citaten, die verwijzen naar racisme (tegen ‘zwarte’ mensen), naar de beeldenstorm (het omvertrekken of bekladden van beelden van witte mannen die zich schuldig hebben gemaakt aan onder andere slavenhandel en/of massamoord) en naar de bloedige koloniale uitbuiting van Congo.

Wat mij het meest verbaast is de snelheid waarmee deze betekenisuitbreiding zich voltrekt. Dat komt zonder twijfel door de heftigheid van de discussie en de protesten – inclusief de beeldenstorm. Het zou mij niet verbazen als een zin als „seksueel misbruik is een zwarte bladzijde in de geschiedenis van de katholieke kerk” op redelijk korte termijn voor verwarring gaat zorgen. Want gaat die nu over seksueel misbruik door priesters in het witte moederland, inmiddels aan de kaak gesteld, of over seksueel misbruik door missionarissen in „zwarte landen”, nog nauwelijks onderzocht maar het gebeurde op grote schaal, denk aan het missionarisstandje.

Zonder twijfel zal zwarte bladzijde in de gangbare betekenis blijven bestaan – het wordt ook volop in andere contexten gebruikt. Maar het zou mij niet verbazen als die betekenisuitbreiding – zwart verwijst rechtstreeks naar huidskleur – stand zal houden.

Overigens kennen we de uitdrukking een zwarte of donkere bladzijde in de geschiedenis sinds de eerste helft van de negentiende eeuw, later gevolgd door een zwarte of donkere pagina. Varianten zijn onder meer een inktzwarte bladzijde en een zwart hoofdstuk in onze geschiedenis.

Het gaat hier om een internationale uitdrukking. De Engelsen hebben het over a black page in history, de Fransen over une page noire dans l’histoire. Opmerkelijk is dat in het Duits de hoofdstukvariant het meest gangbaar is; in die taal gaat het vaker over ein dunkles Kapitel (in) der Geschichte dan over eine schwarze Seite. Wellicht komt dit, maar dat is slechts een gok, doordat Duitsers minder geneigd zijn om hun geschiedenis door een roze bril te bezien.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.