In het riool was de corona-epidemie al zichtbaar

Coronavirus Corona lijkt al weken tot maanden in het afvalwater te zitten voordat de eerste patiënt wordt ontdekt. Maar is dat betrouwbaar?

Tweede Kerstdag 2019 in Milaan. Volgens Italiaanse onderzoekers zat het nieuwe coronavirus een week eerder al in het rioolwater van de stad.
Tweede Kerstdag 2019 in Milaan. Volgens Italiaanse onderzoekers zat het nieuwe coronavirus een week eerder al in het rioolwater van de stad. Foto Carlo Cozzoli/Hollandse Hoogte

Wanneer bereikte het nieuwe coronavirus SARS-CoV-2 Europa? Het antwoord komt waarschijnlijk niet van de identificatie van de eerste patiënt met Covid-19-verschijnselen, maar van de vroege aanwezigheid van het virus in het riool.

Italiaanse onderzoekers van het Istituto Superiore di Sanità in Rome hebben deze week een wetenschappelijke studie online gezet waarin zij melden dat het nieuwe coronavirus al op 18 december 2019 in het rioolwater van Milaan en Turijn zat. Op 29 januari detecteerden ze het virus ook voor het eerst in afvalwater in Bologna. Dat deden ze met een gevoelige genetische test (PCR) die kenmerkende stukjes RNA van het virus aantoont. Die uitslag is in een ander lab geverifieerd.

De eerste bevestigde besmettingen, bij twee Chinese toeristen die Rome bezochten, werden op 30 januari geconstateerd. Op 21 februari werd het coronavirus ook gevonden bij een man in Codogno. Waar precies hij de besmetting had opgelopen kon niet achterhaald worden, en toen er in de dagen daarna zestien anderen in die regio positief bleken, werd duidelijk dat Italië ongemerkt al te maken had met een behoorlijke epidemie. Het virus moest al geruime tijd rondwaren, maar hoe lang, dat wist niemand.

Familiebijeenkomsten

Totdat de onderzoekers van het Istituto Superiore di Sanità het bestaan ontdekten van een reeks van veertig bevroren monsters van rioolwater uit de maanden voor de ontdekking van de epidemie. Dat was toevallig voor een ander waterkwaliteitsonderzoek verzameld. Op basis daarvan zeggen ze nu dat het virus mogelijk al voor de Kerst in het land was (en dat de traditionele familiebijeenkomsten in die periode mogelijk een rol speelden in de wijde verspreiding). De Nederlandse onderzoeker Gertjan Medema van KWR in Nieuwegein vindt dat veel te ver gaan. „Het riool is een spiegel van de samenleving. Maar als je alleen naar het spiegelbeeld kijkt, zonder rekening te houden met wat er zich in het werkelijke leven afspeelt, kun je nooit zeker van je zaak zijn.”

Als er daadwerkelijk zo vroeg al besmettingen waren met het nieuwe coronavirus in Noord-Italië, zou je dat moeten kunnen verifiëren aan de hand van andere signalen, zegt Medema. „De sporen van het virus kun je pas detecteren in het afvalwater van zo’n grote stad als er zeker tientallen tot honderden besmette mensen in dat gebied zijn. Dat zou je terug moeten zien in meer ziekmeldingen, een toename van het aantal ziekenhuisopnamen of een toename van de sterfte.” Dat er meer longziektes en griepklachten waren, werd inderdaad beweerd door Italiaanse artsen in de media, maar een wetenschappelijke publicatie waarin dat wordt vastgesteld ontbreekt nog.

Medema: „En net als terugkijken in gearchiveerde monsters rioolwater, kan je ook terugkijken in gearchiveerde monsters van patiënten met luchtweginfecties uit die periode. Als je daar ook het virus aantreft, dan heb je sterk bewijs van vroege viruscirculatie.” Dat is in Frankrijk gedaan, waarbij één patiënt in Parijs gevonden werd die al in december met corona geïnfecteerd zou zijn. Maar ook die losse bevinding heeft eigenlijk bevestiging nodig.

Bloeddonoren

Een kleine aanwijzing dat het virus al vroeg Noord-Italië bereikte, komt uit een studie naar antistoffen bij bloeddonoren uit de omgeving van Milaan. Bij het begin van die studie, op 24 februari, bleek al 2,7 procent van de vrijwilligers antistoffen tegen SARS-CoV-2 te hebben – volgens de onderzoekers een aanwijzing dat het virus al in januari veel mensen in de regio Milaan heeft besmet. Genetisch onderzoek aan virusvarianten uit Italië lijkt dat scenario te ondersteunen.

Maar geen van de studies levert onderbouwing voor de bevinding dat Covid-19 in december al toesloeg in Italië. Medema: „Het riool geeft een aanwijzing, maar zonder bevestigend bewijs uit andere bronnen is het niet overtuigend genoeg.”

Die scepsis is zeker op zijn plaats bij een nog vroegere melding van SARS-CoV-2 in Europees rioolwater. In een online manuscript schrijven Catalaanse onderzoekers dat een bewaard rioolwatermonster dat op 12 maart 2019 werd genomen in Barcelona een positieve uitslag gaf op twee stukjes van het coronavirus. Maar daarvoor en daarna is er niets. Vanaf 15 januari zien de onderzoekers het coronavirus weer in het afvalwater. Ook dat is al vroeg, want de eerste bevestigde besmetting in Barcelona dateert van 25 februari, 41 dagen later.

Dat de Spaanse melding uit maart 2019 echt klopt, lijkt onwaarschijnlijk. De eerste Covid-19-patiënt werd pas op 1 december 2019 ontdekt in de Chinese stad Wuhan. Plaats en tijd van deze eerste patiënt liggen volgens genoomonderzoekers dicht bij de oorsprong van het virus. Ze rekenden aan de hand van de genetische variatie van het virus het moment terug dat het voor de eerste keer van dier op mens oversprong. Ze kwamen uit op ergens tussen eind oktober en begin december 2019. En de sterkst verwante wilde virussen waaruit het virus geëvolueerd is, worden in het zuiden van China aangetroffen.

Rare spookmelding

Hoe kunnen de Spanjaarden dan zo’n rare spookmelding krijgen? Medema heeft wel een theorie: „De PCR-tests die gebruikt worden om stukjes erfelijk materiaal van het nieuwe coronavirus aan te tonen, zijn in principe hetzelfde als de tests waarmee mensen gecontroleerd worden op infectie. De tests zijn zo ontworpen dat ze alleen SARS-CoV-2 eruit pikken, op alle andere virussen waarmee mensen besmet kunnen zijn, blijft het negatief. Maar in het rioolwater zitten ontzettend veel virussen, niet alleen van mensen, maar ook van planten en dieren. En daar zitten ook nog heel veel onontdekte virussen tussen. Er bestaat dus een kans dat de test reageert op iets wat we nog niet kennen.”