De ieder-voor-zich-toon is gezet, vrezen virologen

Coronamedicijn De Amerikaanse president heeft voor zijn land vrijwel de volledige voorraad opgekocht van een medicijn dat de ernst van de ziekte lijkt te verminderen. „Als dit een vaccin was, was de pleuris uitgebroken.”

Een laborant toont een doosje remdesivir. De regering-Trump krijgt komende drie maanden ruim 500.000 behandelingskuren.
Een laborant toont een doosje remdesivir. De regering-Trump krijgt komende drie maanden ruim 500.000 behandelingskuren. Foto Amr Abdallah Dalsh/Reuters

Een „amazing deal”. De regering-Trump bejubelt zichzelf nu zij een miljoenencontract heeft getekend met een groot Amerikaans farmaceutisch bedrijf om de hele voorraad van, vooralsnog, een van de weinige veelbelovende coronamedicijnen op te kopen. Virologen en politici in andere landen zijn niet zo blij. Blijft er nog iets voor hen over? En is dit hoe het gaat als er straks een vaccin is? Vijf vragen.

1 Vist Europa – Nederland – achter het net?

Het korte antwoord: ja. In elk geval de komende drie maanden zal geen enkel ander land het medicijn kunnen krijgen. Remdesivir wordt vrijwel exclusief geproduceerd door Gilead en de Amerikanen hebben nagenoeg alle productie gedurende die periode ‘gereserveerd’. Of het daarna anders wordt, is afwachten. Gilead heeft in mei een contract gesloten met vijf fabrikanten van generieke medicijnen in India en Pakistan om de productie „snel” op te schroeven. De bedoeling is dat die genoeg gaan produceren voor uiteindelijk 127 landen. In juni zou duidelijkheid volgen wanneer begonnen men met die extra productie zou beginnen. Daarna is het stil gebleven. Uiteraard is het afwachten of Trump zijn zinnen niet ook heeft gezet op die lading.

2 Is dat erg?

Remdesivir is géén vaccin, het gaat de ziekte niet voorkomen en lijkt ook geen invloed te hebben op coronasterfte. Patiënten die het gebruiken hebben een nagenoeg even grote kans te overlijden als mensen die dat niet doen, blijkt uit eerste onderzoeken. Maar diezelfde onderzoeken wijzen ook uit dat het medicijn de klachten met vier dagen kan verkorten. Het wordt momenteel in testen voorgeschreven aan patiënten die met een zware longontsteking aan de beademing op de ic liggen. Voor hen is vier dagen minder onder zulke ernstige omstandigheden doorbrengen een immens verschil.

Er is vooralsnog slechts één ander medicijn dat de ernst van de ziekte lijkt te beperken: de steroïde dexamethason. Britse onderzoekers kwamen vorige maand tot de conclusie dat dit middel de sterfte bij ernstige zieken vermindert. Dexamethason is, in tegenstelling tot remdesivir, overal verkrijgbaar – het bestaat al decennia. Het is bovendien relatief goedkoop. Maar het gaat ook hier om voorlopige resultaten. Van remdesivir wordt verwacht dat het ook in het beginstadium van de ziekte al kan helpen. En er zou gewerkt worden aan een inhaler-variant, in plaats van de huidige intraveneuze, waardoor het ook buiten het ziekenhuis – en dus gemakkelijker – gebruikt zou kunnen worden.

3 Waarom heeft Europa de voorraad niet gekocht?

Er is geen ‘we’ in Europa als het om medicijnen en vaccins inkopen gaat. In de EU is gezondheidszorg een nationale aangelegenheid. En dus zijn landen ieder voor zich verantwoordelijk voor de inkoop ervan. Pogingen van de Europese Commissie om toch tot een gezamenlijke aanschaf van geneesmiddelen te komen, verlopen moeizaam. Illustratief is de ‘Europese’ jacht op een vaccin: de Commissie werd onlangs rechts ingehaald door vier EU-landen – Frankrijk, Duitsland, Italië en Nederland – die samen 300 miljoen doses van een vaccin in ontwikkeling bij de Britse universiteit Oxford wilden kopen. Een stap die voort zou komen uit frustratie over het ‘trage’ handelen van Brussel.

De Duitse regering zegt ondertussen dat zíj voorlopig voor zichzelf wel over „voldoende” voorraden remdesivir beschikt, omdat ze al in een vroeg stadium had ingekocht. Eerder was er controverse, omdat Duitsland wel schaarse mondkapjes had kunnen inslaan en die aanvankelijk niet wilde delen met andere landen. De Britse minister van Gezondheid benadrukte dat het Verenigd Koninkrijk eerder „terecht” voorraden dexamethasone heeft ingeslagen. Een woordvoerder van het Nederlandse ministerie van Volksgezondheid laat weten dat het dankzij donaties van Gilead „op dit moment” voldoende voorraad heeft.

4 Waarom krijgt Trump het medicijn wel?

Zaken zijn zaken en de hoogste bieder heeft altijd een streepje voor. Hoeveel de VS precies betalen, is niet bekendgemaakt. Maar in de persverklaring van de Amerikaanse gezondheidsdienst staat dat ziekenhuizen „niet meer zullen betalen” dan Gileads „groothandelprijs” van 3.200 dollar (2.850 euro) per behandeling. Maandag gaf Gilead nog een richtprijs af voor rijke landen van 2.340 dollar – bijna een derde minder. Trump koopt bovendien in één keer de hele productie van drie maanden op, iets waar commerciële bedrijven ook niet ongevoelig voor zijn.

Enige politieke druk zal het in Californië gevestigde Gilead ook ervaren hebben, vermoeden virologen. Er staat wat op het spel voor president Trump. Hij is de controle over de crisis volledig kwijtgeraakt. Topviroloog Anthony Fauci waarschuwde dinsdag dat de VS afstevenen op 100.000 besmettingen per dag. Trump wordt door zijn politieke tegenstanders hard aangevallen om zijn „falende” aanpak. De verkiezingen zijn al over een paar maanden. America First leverde hem eerder veel stemmen op.

5 Hoe nu verder?

De ieder-voor-zich-toon is gezet, zeggen virologen – terwijl de pandemie haar hoogtepunt nog moet bereiken. En als het al zo gaat met medicijnen, hoe moet dat dan als er straks een vaccin is, waarmee je mensen echt weerbaar kunt maken? Virologen roepen dan ook op internationaal afspraken te maken, zodat niemand buiten de boot valt. Een oproep die zo’n beetje even oud is als het verschijnsel van pandemieën zelf.

Andrew Hill, onderzoeker aan de universiteit van Liverpool zei tegen Britse media: „Dit is het eerste belangrijke, goedgekeurde medicijn. En hoe zit het met de verdeling ervan? Weer staan we achteraan in de rij.” De WHO doet ondertussen alleen een klemmend maar vrijblijvend beroep op landen solidair te zijn. Hill: „Stel je voor dat het hier om een vaccin ging. Dan was de pleuris uitgebroken. Misschien is dit een voorproefje van wat ons te wachten staat.”

Lees ook: Nederland neemt gok in wereldwijde race naar vaccin

Correctie 2 juli 2020: In een eerdere versie van dit artikel stond de naam Michael Fauci in plaats van Anthony Fauci. Dat is hierboven aangepast.