‘Ze is nog altijd onderdeel van onze dag’

Herinnering Ouders van vroeg overleden kinderen maken hun eigen rituelen om ze te herinneren. „Elk jaar ligt er een cadeautje voor haar onder de kerstboom.”

Als een leven geleefd is, zijn er herinneringen in overvloed. Er zijn foto’s, filmpjes, handwerkjes en verzamelde memorabilia, oude anekdotes om te vertellen en nieuwe om naar te luisteren.

Maar als een leven niet geleefd is, als een kind al vroeg komt te overlijden, hoe herinner je dan?

Juliette Zwagemakers (33) verloor op 8 september 2017 haar dochter Félice, ze was precies een week oud. Toch heeft ze een koffer vol herinneringen en zegt ze meerdere keren per dag haar naam. „Félice is op haar eigen manier nog steeds onderdeel van onze dag.”

Na het veel te vroege overlijden van haar dochter realiseerde ze zich dat veel ouders geen overlijdensverzekering hebben voor hun kindje – zoals zij dat ook niet had. Geld voor een mooie begrafenis is er niet altijd. Haar ouders konden haar helpen, maar dat is niet bij iedereen het geval.

Dus begon Juliette Zwagemakers, in naam van haar dochter, Stichting Félice. De stichting helpt ouders „een verdrietig afscheid een beetje mooier te maken”. Iedereen die een aanvraag doet, krijgt een financiële tegemoetkoming voor een grafkistje, bloemen of een wikkeldoek.

Schilderijen, knuffels, bloemen

Ook maakt de stichting het voor ouders mogelijk om de balseming van hun kindje vergoed te krijgen. Na balseming zijn koelelementen niet meer nodig en is het lijfje en vooral de huid minder fragiel. Zwagemakers: „Ik kon haar opeens weer aanraken, optillen en vasthouden.” Daardoor heeft ze nog bijna een week herinneringen met haar dochtertje kunnen maken. „Ik heb dagen met haar door het huis gelopen, kletste met haar terwijl ik de was stond te vouwen.” Dat gunt ze andere ouders ook.

Ouders zijn vindingrijk als het aankomt op het koesteren van de schaarse herinneringen die ze hebben. Zoveel mogelijk tastbaars wordt bewaard of gemaakt: beeldjes, schilderijen, gedroogde bloemen van de begrafenis, rompertjes, tatoeages, knuffels en mooie foto’s.

Maar die foto’s moeten er dan wel zijn. Stichting Make a Memory helpt voorkomen dat mensen te laat beseffen dat ze geen goede foto’s hebben van hun overleden kindje. Bij de stichting zijn ruim honderd professionele fotografen betrokken. Zij komen belangeloos, kosteloos en anoniem foto’s maken.

Het hebben van een dood kind is heel druk, het gééft veel druk

Juliette Zwagemakers

Rob Becker is een van deze fotografen. „Troost, hulp bij verwerking en herinnering zijn de speerpunten”, zegt hij. Beelden in je hoofd vervagen, voor verwerking zijn beeldende herinneringen juist belangrijk, zegt Becker.

Er zijn ouders die zodra de foto’s binnenkomen deze een prominente plek in huis geven. En er zijn ouders die er nooit naar kijken. Die er niet naar kúnnen kijken. Becker: „Welke rol foto’s in een leven spelen, weet je niet.” Maar dat hoeft ook niet. „Als ouders maar weten dat ergens in een la een boekje foto’s en een memorystick ligt, voor als ze er ooit wél naar willen kijken.”

Stichting, bos of sportevenement

Er zijn ouders die hun kindje actief bij het leven betrokken willen houden. Bijvoorbeeld door in hun naam een stichting op te richten, zoals Juliette Zwagemakers. Er zijn ouders die een sportevenement organiseren, waarbij de opbrengst naar kankeronderzoek gaat. Ouders die een herdenkingsbos voor overleden kinderen realiseren. Maar er zijn ook stichtingen opgericht die niets met de dood te maken hebben. Zoals een stichting om luipaarden te redden, puur omdat hun dochter daar zo van hield.

Toen in 1985 de oudste dochter van Cecile Bus (55) levenloos ter wereld kwam, bestonden dergelijke stichtingen nog niet. „Foto’s maken? Dat was ondenkbaar.” Tastbare herinneringen van Alexandra Christianne heeft ze bijna niet. Op één zwangerschapsecho na is er geen enkele foto van haar dochter. „Ik heb alleen een zwangerschap, een gevoel.”

Gelukkig kent zij „een andere vorm van herinneren”, vertelt ze. Zingevingsherinneringen, noemt ze die zelf. Vele jaren na het overlijden van haar dochter werd ze actief bij Ouders Overleden Kind (OOK), een organisatie die lotgenotencontact voor ouders mogelijk maakt.

Lees ook: Ouderloos en geen kinderen: een eiland in de tijd

Bus ziet daar ouders, zegt ze, die elkaar tot steun zijn door troost, herkenning en perspectief te bieden. Door hun verhalen te delen, keer op keer, herdenkingsplekjes in te richten, podcasts te maken. Niet altijd zoeken ze naar tastbare herinneringen, maar storten ze zich op iets dat groter is dan zijzelf. „Op die manier maken ze nieuwe herinneringen, mét hun kinderen.”

Glühwein op het kerkhof

Nieuwe herinneringen, terwijl je kindje er niet meer is. Juliette Zwagemakers doet het zoveel mogelijk. Niet alleen door bezig te zijn met Stichting Félice, maar ook door bijvoorbeeld er tijdens Kerstmis bij stil te staan.

Elk jaar ligt er een cadeautje voor Félice onder de kerstboom, waar ook een kerstbal met haar naam inhangt. Met Oud en Nieuw gaan ze met vrienden en al hun kinderen naar het grafje en drinken ze glühwein. Dan wordt er gelachen en gedanst op de begraafplaats. „We herinneren haar niet alleen, we maken nieuwe herinneringen met haar, ook al is ze er fysiek niet bij.”

Zwagemakers ziet dat het steeds meer geaccepteerd wordt dat ouders de naam van hun kindje willen blijven noemen. Zo krijgt een overleden kindje nóóit ‘een plekje’, maar „een nieuwe rol”, zegt ze.

Verdwijnen zal de pijn nooit. Net zoals de tatoeage op haar pols met de naam van Félice, in dezelfde letters als op de geboortekaart, voor altijd bij haar zal blijven. „Het zien van haar naam houdt haar bij me.”

Lees ook: Nu is het officieel: haar dochter heeft bestaan

Zoek naar manieren om je kindje bij je te houden, zonder het te zwaar te maken, adviseert ze. Maar let daarbij ook op jezelf. „Het hebben van een dood kind is heel druk, het gééft veel druk.” Natuurlijk, het zijn geen poepluiers en flesjes en krampjes, maar het is juist dat dat er níét is. „Je vraagt je constant af of je het wel goed doet. Heb je genoeg aan haar gedacht? Ben je genoeg bij haar langs geweest? Vertel je nog genoeg over haar?”

Er is één ding heel simpel aan de dood, zegt ze, en dat is dat hij onomkeerbaar is. „Maar daar is dan ook alles mee gezegd.”