‘Waar de Taliban regeren worden rechten beknot’

Afghanistan Veel verworvenheden worden teruggedraaid nu de Taliban weer de baas zijn in Afghaanse regio’s, stelt Human Rights Watch.

Een lagere school in Yakawlang. De Taliban zouden voortaan landelijk toestaan dat meisjes naar school gaan.
Een lagere school in Yakawlang. De Taliban zouden voortaan landelijk toestaan dat meisjes naar school gaan. Foto JIM HUYLEBROEK / The NEW YORK TIMES

Voor veel Afghanen lijkt het dagelijks leven tegenwoordig verdacht veel op dat in de jaren negentig, toen het Taliban-regime de bevolking terroriseerde met zijn extreme interpretatie van de sharia. Dat is op te maken uit een onderzoek dat Human Rights Watch dinsdag publiceerde. De mensenrechtenorganisatie onderzocht ruim een jaar lang de situatie in districten die de Taliban hebben heroverd op de internationale troepen en het Afghaanse leger.

„Als de Taliban een gebied onder controle krijgen dat eerder betwist was, worden de restricties alleen maar strenger”, zegt hoofdonderzoeker Patricia Gossman. Haar bevindingen vormen een ontnuchterend vooruitzicht voor de vredesbesprekingen die de Taliban en de Afghaanse regering binnenkort zouden moeten beginnen. Het staat immers min of meer vast dat daarin wordt afgesproken dat de Taliban een formele rol krijgen in het landsbestuur.

Willekeur van commandanten

Gossman en collega’s spraken met meer dan honderd Taliban-functionarissen en bewoners in drie provincies verspreid over het land. Onderwerp van gesprek was niet het geweld van de oorlog, dat na het akkoord met de Verenigde Staten over troepenterugtrekking weer hevig is opgelaaid. In plaats daarvan ging het over het lokale bestuur dat de Taliban in de afgelopen jaren gevestigd hebben in een groeiend aantal districten.

Inwoners van die districten blijken te zijn overgeleverd aan de willekeur van lokale commandanten. Dat wordt bijvoorbeeld duidelijk op het gebied van meisjesonderwijs. De centrale Taliban-organisatie die in Qatar met de VS en de regering onderhandelt, zegt er niet langer op tegen te zijn dat meisjes naar school gaan. Zij lijkt zich neer te leggen bij de wens van een groot deel van de bevolking dat hun dochters onderwijs krijgen.

Op lokaal niveau zijn er echter grote verschillen. In het noordelijke Kunduz mag een kleine groep meisjes naar de middelbare school. Anderen krijgen les tot hun twaalfde, weer anderen moeten stoppen met school als zij acht zijn. In Helmand, in het oerconservatieve zuiden, is meisjesonderwijs in bijna alle gebieden die in handen van de Taliban zijn verboden. Daar mogen meisjes zelfs niet naar de moskee of de madrassa (koranschool).

Persvrijheid is nog zo’n onderwerp waarin de beloftes van de centrale leiding sterk afwijken van de praktijk. Volgens de leiders mogen journalisten verslag doen in Taliban-gebieden zolang zij de islamitische waarden respecteren. In de praktijk worden journalisten bedreigd en aangevallen en mogen burgers in sommige districten geen tv kijken of een smartphone hebben. „Een buurman van ons had een tv met een schotelantenne”, vertelt een jongen uit Helmand in het rapport. „De Taliban namen hem mee naar de rivier en sloegen hem hard.”

De zeden- en waardenpolitie, tijdens het Taliban-regime berucht om brute straffen voor kleine overtredingen, is terug van weggeweest, zij het in een mildere vorm. „De Taliban hebben de zwaarste straffen afgeschaft en in Kunduz zijn ze flexibeler dan in Helmand”, zegt Gossman. „Maar het zorgelijke is dat zij zeggen dat ze de traditionele leefregels van de bevolking volgen, terwijl dat niet zo is. Op sommige plaatsen hebben zij regels opgelegd die er niet eerder waren.”

Zachtjes trommelen

In Wardak, een provincie die grenst aan Kabul, mogen vrouwen nog wel hun huis uit, bijvoorbeeld om op het land te werken, terwijl dit in Helmand niet meer de bedoeling is. Maar ook in Wardak is het dragen van de boerka op sommige plaatsen weer verplicht en zijn sandalen voor vrouwen in de ban gedaan. Mannen kunnen geslagen worden als hun baard niet lang genoeg is of hun kapsel te westers.

In Wardak zijn televisies niet verboden maar muziek is dat wel. Een man vertelde de onderzoekers dat muzikanten op een bruiloft heel zachtjes trommelden, om toch enige feestvreugde te kunnen brengen.

Vrouwen die slachtoffer zijn van huiselijk geweld of onderdrukking door familie hoeven niet op steun van Taliban-rechtbanken te rekenen. Als ze van huis weglopen kunnen ze eenvoudig beschuldigd worden van onzedelijk gedrag, zeker als ze in het gezelschap van een man gevonden worden. Tot de straffen behoren zweepslagen en executie.

De verschillen tussen de werkelijkheid en de beloftes van de Taliban-leiding over mensenrechten zijn zo groot, concludeert Human Rights Watch, dat westerse overheden zouden moeten aandringen op controlemechanismes in een toekomstig vredesakkoord. De vraag is dan wel weer wie die zou kunnen afdwingen.