Op de nachtradio is de nieuwslezer een robot

Robotjournalistiek NH Radio experimenteert met een robot als nieuwslezer. De computer is bezig met een opmars in de journalistiek.

Illustratie Martien ter Veen

Zij stelt zich niet voor, de nieuwe nieuwslezer die sinds kort ’s nachts te horen is op NH Radio. Haar maker heeft haar nl-NL-Wavenet-D genoemd. Ze is een computerstem en de komende tijd is zij op proef, eens per week. De berichten die ze voorleest, zijn geschreven door tekstredacteuren die ’s nachts artikelen voor de website maken. Haar stem komt van Google, maar kan zo vervangen worden als er betere alternatieven beschikbaar komen. Die ontwikkelingen gaan snel.

   Luister naar dit voorbeeld

Wie diep in de nacht naar de radio luistert, hoort meestal nieuw talent, experimentele programma’s, of een geautomatiseerde playlist. De proef van NH Radio, de regionale omroep in Noord-Holland, is in zekere zin een combinatie van die drie. Als blijkt dat ze iets toevoegt en als alles technisch goed functioneert, zal de nieuwe stem een plekje veroveren op de radio. Net zoals menselijk talent ’s nachts een vast plekje in de programmering hoopt te verdienen. (Luister in de audiospeler naar een automatisch ingesproken versie van de voorgaande alinea)

Het experiment stemde menselijke nieuwslezers zenuwachtig. Gaat hun metier verloren? „Daar hoeven ze niet direct bang voor te zijn”, zegt Richard Otto van XS2Radio, het bedrijf achter de proef. De dienst is eigenlijk bedacht voor uitgevers die teksten voorgelezen willen hebben maar dat werk niet kunnen laten doen door mensen. „We zien dit niet als een vervanging van de nieuwslezer op de radio.” NH Radio is ook niet van plan de nieuwslezers de deur uit te doen, zegt zendermanager Arjan Snijders. Eigenlijk zocht hij een oplossing waarmee hij op een betaalbare manier nieuws kan brengen op interactieve luidsprekers zoals Google Home of Amazon Echo. Ze zou hooguit ingezet kunnen worden op de uren dat er toch geen presentator aanwezig is. ’s Nachts dus.

Geen idee wat ze vertelt

Als nl-NL-Wavenet-D geen technologisch en journalistiek grensverleggend experiment was geweest, maar een echte nieuwslezer, was ze waarschijnlijk niet aangenomen. Hoewel ze haar teksten redelijk natuurlijk uitspreekt, is goed te horen dat ze geen idee heeft wat ze vertelt. Anders dan bij menselijke nieuwslezers hoor je geen enkel verschil tussen hoofd- en bijzaken. Iedere zin krijgt min of meer hetzelfde tempo, dezelfde nadrukken en dezelfde melodie.

„Een nieuwslezer kan van alles doen met zijn stem, met onze techniek moeten we dat niet eens willen”, erkent Otto. „We proberen gewoon een mooie stem neer te zetten die duidelijk voorleest.” Stop er een zin in en de computer zet de woorden om in klanken, inclusief alle komma’s en uitroeptekens. Echt ‘begrip’ van de tekst, bijvoorbeeld het vermogen om te weten welke delen benadrukt moeten worden en welke juist niet, is er nog niet. Toch is juist dát, het journalistieke aspect van het vak, wat nieuwslezers onderscheidt van andere professionele stemmen.

Nieuwslezers zijn bij vrijwel alle zenders ook verantwoordelijk voor de inhoud van de bulletins. Ze schrijven teksten, maken nieuwskeuzes en geven context. Het voorlezen speelt daarin ook een rol. Eén verkeerd uitgesproken klemtoon kan de betekenis van een heel bericht veranderen. „Zondag was het weer drúk op de terrassen” heeft een hele andere lading dan „Zondag was het wéér druk op de terrassen”. Dat laatste is bovendien normaal gesproken een teken van lekker weer, maar tijdens een pandemie een mogelijke bedreiging voor de volksgezondheid. Leg dat een computer maar eens uit.

Lees ook: Waar blijft de Nederlandse robotjournalist?

„Computers begrijpen de context niet”, zegt Max Welling. Hij houdt zich als hoogleraar Machine Learning (Universiteit van Amsterdam) bezig met het vermogen van computers om bepaalde vaardigheden te verwerven. Nieuwslezen of ander journalistiek werk is volgens hem nog te hoog gegrepen. „Een van de laatste gebieden waar kunstmatige intelligentie zou kunnen werken is de journalisitek. Je moet daarvoor een diep begrip hebben van hoe de wereld werkt en hoe politieke en sociale structuren werken.”

Robotschrijvers

Toch is de computer bezig met een opmars in de journalistiek. De Amerikaanse persbureaus Bloomberg en AP en de krant The Washington Post hebben al berichten gepubliceerd die door computers zijn geschreven. Het gaat dan om relatief eenvoudig werk:invuloefeningen die snel gepubliceerd moeten worden. Sportuitslagen of de kwartaalcijfers van bedrijven. Ook worden verhalen gemaakt waarbij bepaalde details toegespitst kunnen worden op de locatie waar de lezer in geïnteresseerd is, ‘geotargeting’ genoemd.

Lees ook: Nu ook in Nederland - de robotjournalist

De Nederlandse site Alarmeringen.nl publiceert ook automatisch gegenereerde verhalen op basis van meldingen uit het P2000-systeem van de hulpdiensten. Software schrijft er lopende tekstjes van, zorgt dat die allemaal een beetje anders zijn en zet er een archieffoto boven. De NOS experimenteerde vorig jaar met een vergelijkbare tool voor de Provinciale Statenverkiezingen. RTL Nieuws maakte een ‘redactierobot’, ADAM, die met geotargeting automatisch berichten kan aanmaken over verschillende onderwerpen.

Er zijn ook al journalisten hun baan verloren. In het VK kregen eind mei nog zo’n 27 journalisten van persbureau PA te horen dat de nieuwsoverzichten voor MSN voortaan automatisch worden samengesteld. Eigenaar Microsoft baseerde zich liever op analyses van het leesgedrag van de bezoekers.

De techniek ontwikkelt zich snel, maar het zal nog wel even duren voordat systemen echte journalistieke keuzes kunnen maken, verwacht Welling. „Het is niet een kwestie van de zeilen uitzetten en wachten op meer computerkracht. We moeten beter begrijpen hoe dingen als intelligentie en bewustzijn werken. Ik denk dat we nog maar aan het begin staan.” Maar dat de robotjournalist eraan komt, lijkt de hoogleraar onvermijdelijk. „Het klinkt onromantisch, maar uiteindelijk is de mens ook een grote rekenmachine.”

Tot het zover is moet de robotnieuwslezeres haar vaardigheden net zo scherpen als haar menselijke concurrentie dat altijd heeft moeten doen: veel uren maken, desnoods diep in de nacht.