Analyse

Koning Filip breekt met het verleden van zijn familie

Koninklijke Spijt Koning Filip sprak dinsdag zijn „diepste spijt” uit voor de wandaden waar zijn familie direct bij betrokken was.

Beeld van Leopold II in Kinshasa, dat na oprichting in 1928 in 1967 werd neergehaald. In 2005 stond het 24 uur elders. In 2010 kreeg het een permanente plek in een museumtuin. Een beeld van Albert I staat daar ook.
Beeld van Leopold II in Kinshasa, dat na oprichting in 1928 in 1967 werd neergehaald. In 2005 stond het 24 uur elders. In 2010 kreeg het een permanente plek in een museumtuin. Een beeld van Albert I staat daar ook. Foto Justin Makangara / Fondation Carmignac

‘Stop cleaning, start reflecting’, stond een paar weken geleden nog met grote, rode graffitiletters op de sokkel van een Brussels standbeeld van de Belgische koning Leopold II. Zijn hand was door Black Lives Matter-demonstranten met rode verf besmeurd en op zijn borst stond met witte letters ‘pardon’ geschreven. De betogers eisten excuses voor het pijnlijke koloniale verleden van België, waarin de voormalige koning zelf een hoofdrol speelde.

De Black Lives Matter-protesten zijn vast niet de enige reden, maar dat ze voor een stroomversnelling in de Belgische omgang met het verleden hebben gezorgd, is duidelijk. Dinsdag, op de zestigste verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid, deed de huidige Belgische koning wat zijn voorvaderen decennialang niet konden óf wilden: zijn „diepste spijt” betuigen voor dat omstreden verleden. Filip zei spijt te hebben van het leed en de „vernederingen” tijdens de periode 1908 tot 1960. En van de „geweld- en gruweldaden” die daarvoor waren aangericht door zijn familielid, de vroegere koning Leopold II.

België was, toen het in 1830 onafhankelijk werd, een van de weinige West-Europese landen zonder kolonie. Eerdere pogingen een kolonie te veroveren mislukten, totdat Leopold II in 1885 zich Congo toe-eigende. Het gebied werd zijn ‘persoonlijk eigendom’. Onder het mom van het ‘brengen van beschaving’ gebruikte de koning Congo vooral ter verrijking van zichzelf en België. Het bezit van een kolonie zag hij als kans om zijn macht en aanzien in Europa te vergroten. Met het aan rubber verdiende geld werden in België onder meer het Justitiepaleis in Brussel en het Centraal Station van Antwerpen gebouwd.

In Congo werd ondertussen een schrikbewind gevoerd. Congolezen moesten dwangarbeid verrichten, een veelgebruikte straf voor wie niet gehoorzaamde was het afhakken van handen. Hoewel Leopold II ‘zijn’ Congo-Vrijstaat nooit bezocht, mag hij verantwoordelijk worden gehouden voor de honderdduizenden tot zelfs miljoenen doden – wetenschappers kunnen er nog altijd geen exact getal op plakken – die als gevolg van zijn beleid zijn gevallen, door verminking, marteling, ziektes, verhongering en executies. In 1908 zag de Belgische staat zich als gevolg van groeiende internationale kritiek genoodzaakt Congo-Vrijstaat over te nemen van Leopold en tot ‘gewone’ kolonie te maken. De massale executies en martelingen hielden op, maar de dwangarbeid, onderdrukking en apartheid bleven.

Taboe

Verbazingwekkend was het dan ook niet dat activisten in België zich al jaren storen aan de vele eerbetonen aan Leopold II – het land staat er vol mee. Koloniale monumenten werden de afgelopen decennia vaker beklad en beschadigd, en de roep om excuses klonk steeds luider. Maar het verwijderen van standbeelden of het aanbieden van excuses bleef lang taboe. Sterker, oud-minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel noemde Leopold II in 2010 nog „een held met ambitie”.

Lees ook de reacties uit Congo op de stap van koning Koning ‘Een gebaar dat de harten van Congolezen verwarmt’

In het koninklijk huis zelf lag de kwestie zo mogelijk nog gevoeliger. Leopold II is geen directe voorvader van Filip, maar er is wel degelijk een bloedband: Leopold is de oom van Filips overgrootvader. Dat maakte excuses lange tijd problematisch: het openlijk afvallen van een familielid zou de reputatie van de koninklijke familie kunnen beschadigen. Filips oom, oud-koning Boudewijn, noemde precies zestig jaar geleden in Kinshasa bij de onafhankelijkheid van Congo, Leopold II nog een „genie”. Leopold was volgens hem niet naar Congo gekomen „als veroveraar, maar als brenger van de beschaving”.

Na Boudewijn zweeg de koninklijke familie over het koloniale verleden. Filips vader, koning Albert II, bezocht in 2010 Congo voor de viering van vijftig jaar onafhankelijkheid. Er was geen publieke verklaring. Ook toen de net aangetreden president Félix Tshisekedi België vorig jaar bezocht en Filip ontmoette, kwam het verleden niet officieel ter sprake.

De Belgische politiek begon de laatste jaren wel te schuiven. In 2002 bood de regering excuses aan voor de rol van België bij de moord in 1961 op Congo’s eerste democratisch verkozen premier Patrice Lumumba, na een onderzoek van een parlementaire commissie. Vorig jaar bood toenmalig premier Charles Michel zijn excuses aan voor de manier waarop België ‘metissen’ (kinderen uit een gemengde relatie) heeft behandeld. Die kinderen werden stelselmatig weggehaald bij hun moeders en in weeshuizen of adoptiegezinnen geplaatst. Sinds de Black Lives Matter-protesten zijn meerdere standbeelden verwijderd en twee weken geleden besloot het kabinet dat er een parlementair onderzoek komt naar het koloniale verleden.

Koning Filip gaf twee weken geleden nog te kennen dat voor excuses een „historische consensus” nodig was, evenals een „goede gelegenheid”. Zijn broer Laurent, toch al de enfant terrible van de koninklijke familie, ging nog verder en nam het zelfs op voor Leopold II. Directe excuses biedt Filip in zijn brief van dinsdag dan ook niet aan.

Toch is de persoonlijke spijtbetuiging, die er volgens premier Wilmès op verzoek van de koning zelf maar in overeenstemming met de regering kwam, méér dan wat velen momenteel hadden verwacht. Dat ook de Belgische koning zijn erfschuld onder ogen ziet, betekent een eerste belangrijke stap in de richting van officiële excuses. En mogelijk ook schadevergoedingen.