Reportage

De stembus staat op verboden terrein

Referendum in Rusland Poetin wil woensdag het referendum over de grondwet met een ruime meerderheid winnen. En ditmaal zijn er geen regels.

Stemhokje in Koroljov, een voorstad van Moskou.
Stemhokje in Koroljov, een voorstad van Moskou. Foto Konstantin Salomatin

Dit zou wel eens het meest ontoegankelijke stembureau van Rusland kunnen zijn. Op het terrein van Tsniimash, Ruslands belangrijkste wetenschappelijke instituut voor de ontwikkeling van ballistische raketten, staan vier stembussen.

Alles wat Tsniimash doet is staatsgeheim, en verkiezingswaarnemer Inna Karezina mag hier dus zéker niet naar binnen, zo laat een medewerker weten: niet zonder een uitvoerig veiligheidsonderzoek.

Lees ook: Kiev moet zich zorgen maken over Poetins grondwet

Trouwens, de stembussen staan in een gebouw dat zelfs voor de meeste werknemers van Tsniimash verboden terrein is: het vluchtcontrolecentrum van de Russische ruimtevaartorganisatie Roskosmos, vanwaar de Sojoez-capsules naar het internationale ruimtestation ISS worden gedirigeerd. „Daar komen zelfs wij niet in”, zegt de medewerker vol ontzag.

Inna Karezina is coördinator bij Golos (een beweging die toeziet op eerlijke verkiezingen) en waarnemen doet ze al sinds 2012. Toch valt het ongeloof nu van haar gezicht te lezen: „Op een stembureau moeten waarnemers aanwezig zijn, pers. De kiescommissie hoort in alle openbaarheid zijn werk te doen. Het verstoppen van een stembureau op een verboden terrein is absurd.”

Foto Konstantin Salomatin

We zijn in Koroljov, een voorstad van Moskou, waar veel inwoners werken in de defensie- en ruimtevaartindustrie. Ook hier wordt deze maandag al gestemd over de veranderingen in de Russische grondwet, die president Poetin de mogelijkheid geven aan te blijven tot 2036. De hele week al waren de stembussen geopend en op veel plaatsen kwam de stembus zelfs naar de kiezer toe. Kiescommissies openden stemhokjes op de werkvloer, of in de portieken van flats. De afgelopen week gingen er beelden rond uit Vladivostok, waar een commissielid een stembureau had ingericht in de achterbak van een auto.

Geen regels

Formeel is de volksraadpleging overbodig: met de instemming van de Doema en de regionale parlementen zijn de grondwetswijzigingen staatsrechtelijk een feit. Een officieel ‘referendum’ is het ook al niet: de regering spreekt van een ‘Algemeen-Russische stemming’ – een procedure waar de Russische Kieswet niet in voorziet. „Bij verkiezingen in Rusland worden altijd de regels geschonden”, vertelt Stanislav Andrejtsjoek, lid van het landelijk bestuur van Golos. „Maar nu zijn er überhaupt geen regels.”

Kernpunt van de wijzigingen is de zogeheten ‘annulering’. Volgens de Russische grondwet mag een president twee termijnen volmaken. In 2008 werd Poetin na twee termijnen premier, waarna hij in 2012 terugkeerde als president. Nu worden zijn laatste twee termijnen op ‘nul’ gezet door een korte tekst van tachtig woorden.

De 206 grondwetswijzigingen die in de overige 8.918 woorden worden uiteengezet, zijn volgens waarnemers deels rookgordijn, deels lokkertjes om ‘ja’-stemmen te trekken. Gelovigen zijn blij dat het opperwezen opduikt in de preambule en dat de grondwet het huwelijk omschrijft als een exclusieve verbintenis tussen man en vrouw. Nationalisten reageerden verheugd op de passage waarin etnische Russen binnen de Russische Federatie, toch een multi-etnisch land, worden verheven tot het ‘staatsvormende volk’. Dat de grondwet voorschrijft dat de pensioenen elk jaar moeten worden geïndexeerd, valt goed bij de oudere generatie. Voor honden- en kattenliefhebbers spreekt de grondwet over de „verantwoorde omgang met dieren”.

Poetin, aldus politicologen, wil een zo groot mogelijk mandaat voor een termijn die zich kan uitstrekken tot het vierde decennium. Zo nodig wordt verkiezingsfraude ingezet, zegt Andrejtsjoek: „Iedereen weet dat ze het resultaat manipuleren.”

Een van de belangrijkste middelen daarvoor is het ronselen van stemmen bij de overheid en bij bedrijven.

Foto Konstantin Salomatin

Nieuwssite Meduza schreef over een speciale app, waarmee werkgevers konden controleren of personeel had gestemd. Werknemers weten welk hokje ze moeten aankruisen, vertelt coördinator Karezina. Ze beschikt over een opname van een toespraak van een personeelschef in de regio. We komen er heus achter wat jullie hebben gestemd, zei de chef. „Bluf natuurlijk. Maar mensen geloven het.”

Stemmen met mondkapje

Misschien is dat ook de reden dat Dmitri zijn achternaam niet wil noemen. Ook zijn functie bij defensiebedrijf ‘Tactische raketbewapening’ is niet van belang. Hij heeft vóór gestemd, zegt hij, en loopt snel door.

Het is schaftpauze: arbeiders stromen naar buiten, langs het Lenin-standbeeld, de groene vijver en de drie witte feesttenten aan de weg. Werknemers van ‘Tactische raketbewapening’ kunnen hier hun stem uitbrengen, als ze tenminste een mondkapje hebben voorgedaan en handschoenen aangetrokken. Met ruim 6.000 besmettingen per dag is het virus in Rusland nog niet bedwongen.

Karezina is niet tevreden: op drie van de vier stembureaus zijn de logboeken slecht bijgehouden: er zijn geen data ingevuld. Daarom kan zij niet zien hoeveel kiezers op welke dag hebben gestemd: ruimte voor manipulatie. Belangrijk, want bij ‘Tactische raketbewapening’ is lang niet iedereen vóór de grondwetswijzigingen: in het doorzichtige plastic koffertje dat dienstdoet als stembus zijn duidelijk stembiljetten te zien waarop ‘nee’ is aangekruist. Schoonmaker Jelena Agenkova heeft wel vóór gestemd. „Mij interesseert vooral de indexatie van de pensioenen.” 

Later op de dag mag Karezina, zonder veiligheidsonderzoek, alsnog een bezoek te brengen aan het vluchtcontrolecentrum bij Tsniimash. „Toen was het stemmen al voorbij.”

Lees ook: Blijft hij tot 2036 president? Zelf weet Poetin het nog niet