Steven van Weyenberg (D66): „In mijn voorstel gaan alle groepen er in doorsnee op vooruit, behalve de hoogste inkomens. Ik vind dat te verdedigen.”

Foto David van Dam

Interview

‘Van de toeslagen af? Dat moet je groot aanpakken’

Steven van Weyenberg Gratis kinderopvang, geen hypotheekrenteaftrek meer. Om de toeslagen te schrappen, wil Tweede Kamerlid Steven van Weyenberg (D66) veel veranderen.

Om van de toeslagen af te komen, wil D66 niet alleen het belastingstelsel drastisch veranderen, maar ook de kinderopvang gratis maken, het minimumloon verhogen, de bijstandsuitkering en de AOW verhogen én de hypotheekrenteaftrek afschaffen. Tweede Kamerlid Steven van Weyenberg denkt dat grote ingrepen nodig zijn om de toeslagen af te schaffen zonder dat mensen met lagere en middeninkomens erop achteruitgaan. En om werken voor die groepen meer te laten lonen. „Je moet dit groot aanpakken.”

Dat de toeslagen een groot probleem zijn, wordt door het kabinet en de Tweede Kamer erkend: de zorg-, huur- en kinderopvangtoeslag leiden te vaak tot financiële problemen bij huishoudens. Een motie om te onderzoeken of het toeslagenstelsel kan verdwijnen, werd eind 2019 door alle 150 Tweede Kamerleden gesteund. D66-staatssecretaris Menno Snel moest eind 2019 aftreden vanwege de affaire rond de kinderopvangtoeslag, waarbij vele duizenden gezinnen door een te rigide opsporingsbeleid van de Belastingdienst ten onrechte als fraudeur werden bestempeld. Kamerleden Pieter Omtzigt (CDA) en Renske Leijten (SP) speelden een grote rol bij het politiek agenderen van de misstanden. Van Weyenberg erkent dat het te lang duurde voordat doordrong hoe groot de fouten waren. „Het probleem is groter dan alleen de heel erg ernstige toeslagaffaire. Het stelsel werkt niet.”

Van Weyenberg dient deze maandag namens zijn fractie een initiatiefnota in bij de Tweede Kamer. Met zo’n nota kan een Kamerlid voorstellen doen, en het kabinet om een reactie vragen. Van Weyenberg hoopt in de Kamer met wetenschappers en politieke partijen in discussie te gaan vóór de verkiezingen van maart 2021. „Anders concluderen we straks bij de formatie van een nieuw kabinet dat het te ingewikkeld is om de toeslagen af te schaffen. En helpen we die honderdduizenden mensen niet die nu kapotgaan in het toeslagenstelsel. Die luxe hebben we niet.”

Van Weyenberg liet zijn plan doorrekenen door het Centraal Planbureau. Dat waarschuwt dat het plan dusdanig veelomvattend is dat de economische effecten ervan zeer onzeker zijn. In doorsnee gaan huishoudens erop vooruit, met uitzondering van de hoogste inkomens. Die gaan erop achteruit. Maar de verschillen zijn groot, ook binnen inkomensgroepen: van een plus van meer dan 10 procent tot een min van meer dan 6 procent.

Verzilverbare heffingskorting

Kern van het plan is dat elk huishouden een ‘verzilverbare heffingskorting’ krijgt van de Belastingdienst. Voor mensen met een hoog inkomen wordt die van de belasting afgetrokken. Aan mensen met een laag inkomen wordt die korting juist uitbetaald. De korting wil D66 niet afhankelijk maken van wat mensen verdienen, wel van of ze samenwonen of kinderen hebben. Per jaar zou het gaan om 2.600 euro voor paren, 3.600 euro voor alleenstaanden, 7.000 euro voor alleenstaande ouders en om 2.300 euro per kind.

Volgens Van Weyenberg verhelpt dit één van de huidige problemen: de navorderingen als achteraf blijkt dat mensen te veel toeslag kregen. „Nu kun je zomaar een toeslag verliezen als je iets meer verdient. Daardoor zijn er honderdduizenden mensen met schulden bij de Belastingdienst, of durven mensen geen toeslag aan te vragen. De verzilverbare heffingskorting is simpeler: je hoeft hem niet aan te vragen, het loopt via je belastingaangifte.”

Die verzilverbare heffingskorting kost veel geld: bijna 40 miljard euro. Terwijl het afschaffen van de toeslagen maar 17 miljard euro oplevert. Daarom wil D66 de tarieven van de inkomstenbelasting verhogen (met ruim 9 miljard euro), de hypotheekrenteaftrek afschaffen (bijna 9 miljard euro) en gepensioneerden meer belasting laten betalen (ruim 5 miljard euro).

Om de toeslagen minder noodzakelijk te maken voor mensen met lage inkomens, wil D66 de bijstand en de AOW verhogen met 5 procent en het minimumloon met 10 procent. De kinderopvangtoeslag wil D66 overbodig maken door de kinderopvang gratis te maken: 4 dagen voor kinderen jonger dan 4 jaar en helemaal gratis tot 12 jaar. Kosten: 3 miljard euro. De zorgtoeslag zou kunnen vervallen doordat D66 de zorgpremie wil halveren. De overheid zou zorgverzekeraars voor dat verlies aan inkomsten moeten compenseren.

Een gat van 8 miljard euro

Al met al schuift Van Weyenberg met 100 miljard euro. Er blijft een gat over van 8 miljard volgens het CPB. Dat gat wil D66 opvullen met hogere belastingen op vervuiling, bedrijven en vermogen, schrijft Van Weyenberg in de initiatiefnota. Maar die belastingen heeft hij niet laten doorrekenen. „Op een gegeven moment zat ik de helft van ons verkiezingsprogramma te schrijven. Dat ging me te ver. Ik pretendeer niet dat het af is. Er zijn ook positieve inkomenseffecten die het CPB nu niet meerekent: een hoger minimumloon kan tot hogere lonen leiden. Ik wilde weten of het afschaffen van de toeslagen überhaupt kon, zonder mensen aan de onderkant door het ijs te laten zakken. Welnu, het kan.”

Vanwaar deze grote verbouwing? Kon het niet simpeler?

„Nee. De toeslagen zijn enorm belangrijk voor het inkomen van mensen. Als je alleen de verzilverbare heffingskorting invoert, gaan de hoogste inkomens er fors op vooruit, en de lage en middeninkomens er juist op achteruit. Ik wil lage inkomens ondersteunen én ik wil dat meer werken lonender wordt dan nu. Want nu verlies je snel je recht op toeslagen. Daarom kijk ik ook naar de stelsels achter de toeslagen en neem ik heftige maatregelen.”

Fietst u er allerlei D66-wensen in?

„Ik geef toe dat gratis kinderopvang een vurige wens is van D66, net als een hervorming van de woningmarkt. Maar als je de huurtoeslag afschaft, dan is het verstandig ook die andere subsidie, de hypotheekrenteaftrek, af te schaffen. Dan verstoor je de woningmarkt minder. En nee, ik heb niet gekozen voor een nationaal zorgfonds, zoals de SP wil. Dit is bedoeld als aftrap. Dat elke partij andere dingen wil, is duidelijk. Wordt het moeilijk om hierover een compromis te sluiten? Ja. Maar we moeten nu beginnen met deze discussie. De oplossing ligt in het politieke midden.”

U neemt maatregelen die niets met toeslagen te maken hebben, zoals een hogere onroerendezaakbelasting van 3 miljard euro. Dat vertroebelt de uitkomsten toch?

„De toeslagen afschaffen zonder mensen met een laag inkomen hard te raken, kost enorm veel geld. Ik heb dit soort posten nodig om dit te betalen. Maar die staan los van de kern van dit voorstel.”

Het CPB laat zien dat er grote verschillen zijn voor inkomens van mensen.

„Ja, maar in doorsnee gaan alle groepen erop vooruit, behalve de hoogste inkomens. Ik vind dat te verdedigen, om mensen met lage inkomens niet meer totaal te vermalen in het toeslagenstelsel. We hebben nu een supergedetailleerd stelsel dat precies is afgericht op bepaalde huishoudens. Als je dat vervangt, gaan er mensen onvermijdelijk op achteruit.”

Gepensioneerden gaan er niet op vooruit.

„Mensen met alleen AOW wel. Van mensen met een hoger pensioen vragen we een bijdrage.”

Dit plan is ingrijpend, terwijl de Belastingdienst kampt met problemen en behoefte heeft aan rust, aldus ambtenaren.

„Uiteindelijk is dit een enorme vereenvoudiging; we schaffen het complexe toeslagensysteem af. Die verzilverbare heffingskorting is nieuw en dat vraagt wat van de Belastingdienst. Maar we kunnen ons niet permitteren niets te doen. Ik ga me daar niet bij neerleggen.”