Romein in Tongeren werd op oosterse wijze vervloekt

Archeologie Jahweh en Ba’al werden in stelling gebracht om een Romein te vervloeken, zo blijkt uit een Tongerense vervloekingstablet.

Op het tablet staat in het Grieks en Latijn een tekst die verwijst naar Jahweh.
Op het tablet staat in het Grieks en Latijn een tekst die verwijst naar Jahweh. Beeld Gallo Romeins Museum

Archeologen hebben in Tongeren (België) een vervloekingstablet uit de Romeinse tijd opgegraven. Het laat zien dat al op het eind van de eerste eeuw na Chr. oosterse religieuze ideeën in Noordwest-Europa aanwezig waren. De tekst op het loden plaatje, ongeveer 12 bij 14 centimeter groot, is geschreven in het Grieks en Latijn en verwijst naar de joodse god Jahweh. Het is maandag gepresenteerd in het Gallo-Romaans Museum in Tongeren en wordt beschreven in een artikel in het tijdschrift Latomus.

Een vervloekingstablet werd in de Romeinse wereld regelmatig gebruikt om het ongeluk af te roepen over vijanden. Dat Romeinen daarbij niet-Griekse of -Romeinse goden aanriepen, is niet ongebruikelijk. Uit Egyptische papyri blijkt dat de Romeinen bij hun magische rituelen (waarbij de gelovige de bovennatuurlijke machten niet verzocht om iets te doen, maar hen daartoe wilde dwingen) wel vaker de joodse god inzetten. Op het Tongerse tablet, waarvan de tekst grotendeels Grieks is, staat Jahweh zesmaal vermeld, waarvan driemaal met Ba’al, een in de Bijbel fel bestreden ‘afgod’. Ook de godsnaam Elohim valt te lezen, net als het Hebreeuwse Sabaoth, ‘heer der heerscharen’. Verder bevat het tablet het in magische teksten gebruikelijke koeterwaals, dat het geheimzinnige effect moet hebben vergroot. Een tweede auteur heeft met een andere graveerstift de naam van de vervloekte toegevoegd. Degene die naar de hel mocht lopen, heette Gaius Julius Viator.

Bij een woonhuis

Het bijzondere is de vindplek: niet alleen in het noordwesten van het Romeinse Rijk, maar ook in of bij een woonhuis. Dit is wonderlijk, want normaal gesproken vinden archeologen deze tabletten in heiligdommen, graven of waterputten. Toch zijn er wel aanwijzingen voor rituelen waarbij een tablet in een woonhuis werd verborgen. De Romeinse auteur Tacitus vermeldt bijvoorbeeld dat toen generaal Germanicus ziek werd, in zijn huis loden tabletten werden gevonden met zijn naam erop. Deze praktijk lijkt echter zeldzaam te zijn geweest. Het is natuurlijk ook lastig om een loden vervloekingstablet vast te spijkeren in andermans huis.

De wijze waarop de informatie is geschreven (in een halve cirkel, rond een huisvormig centrum en met een band bovenaan) is verder alleen bekend uit Griekenland en Tunesië. Het ligt voor de hand dat het een Mediterraan importstuk is, maar een chemische analyse van het lood bewijst dat dit in de Eifel is gewonnen. Het voorwerp is dus lokaal vervaardigd, wat de vraag oproept hoe men in de Lage Landen dit model vervloekingstablet met zijn oosterse inhoud kan hebben leren kennen.

Het negenkoppige team dat de officiële publicatie verzorgt, houdt het erop dat iemand met een modellenboek rondreisde, dat het voorwerp misschien in het kosmopolitische Keulen is vervaardigd en dat de opdrachtgever de naam van Gaius Julius Viator heeft toegevoegd. Het lot van deze Gaius Julius Viator is onbekend.