Opinie

Na George Floyd is niets meer hetzelfde

De Rechtsstaat

Wie de omslag in het racismedebat echt wil begrijpen, zoals ik, mag de Netflix documentaire 13th, van Ava DuVernay uit 2016, niet missen. Ik zag ’m deze week en er viel veel op z’n plaats. Bedenk dat dit de Michael Moore-documentaire-school is, zoals filmredacteur Peter de Bruijn destijds schreef. Geen grijstinten, maar één boodschap. Die luidt dat de strafrechtspleging in de VS een voortzetting is van de slavernij. Het volgende middel om zwart op z’n plaats te houden: onder de knoet. Als gedetineerde, daarna als rechteloze ex-con, zonder stemrecht, verzekering, werk, etc. Voor altijd tweederangs, precies wat wit wil. 13th laat overtuigend zien welke perverse ontwikkelingen in de VS in het absolute nadeel van de zwarte bevolking zijn uitgepakt. Of ze nu door Republikeinen of Democraten werden veroorzaakt. Als frame was decennia alleen ‘strenger straffen’ verkoopbaar – ieder ander standpunt was politieke zelfmoord, immers soft on crime. Nu zit één op de vier gevangenen ter wereld vast in de VS. 2,5 miljoen mensen. 40 procent is zwart. Onder het mom van misdaadbestrijding is een hele samenleving vernield, de kwetsbare groepen voorop. Een zwarte Amerikaan heeft een kans van een op drie op detentie – voor wit is dat een op zeventien.

13th ramt erin hoe diep racistisch de Amerikaanse cultuur is geprogrammeerd, in het bijzonder door de demonisering van de zwarte man. Ik raakte onder de indruk van het enorme leed dat de zwarte bevolking is aangedaan, samengebald in black lives matter, op zich al te pijnlijk voor woorden. Dat in een democratische rechtsstaat dát je wens moet zijn: ‘Onze levens doen ertoe’, wij bestaan, wij zijn mens, I am a man. „Het gaat erom dat we begrip voor menselijke waardigheid moeten bijbrengen, voor het leven van zwarten en daarmee voor ieders leven”, zegt een van de geïnterviewden. Het gaat door merg en been.

De politie in de VS is vastgelopen – verstrikt in een uitzichtloze war on crime, steeds zwaarder uitgerust, niet in staat tot hervorming en misbruikt als laatste linie tegen sociale problematiek. Armoe, schulden, gezondheid, werkloosheid, verslaving, gebrekkige scholing – help, er loopt een zwarte op straat, call the cops.

Lees ook: Politieplaag VS wortelt in een ongezonde politieke cultuur

De rechtspraak is er medeplichtig geworden, of gemaakt. De macht van het openbaar ministerie is enorm uitgebreid – nog maar een op de tien verdachten krijgt een proces met een echte rechter. De rest legt zich neer bij een vrijwel verplichte plea bargain, zodat straf en schuld gewoon bij de uitvoerende macht zijn beland. Tel daar verplichte minimumstraffen bij op en het verplichte levenslang voor drie misdrijven-op-rij. En de ramp is compleet.

Intussen mag het Binnenhof graag uit dit Angelsaksische vaatje tappen. Steeds meer strafbeschikkingen rechtstreeks door het OM, strafafspraken vóór het proces, grote zaken ‘wegschikken’, ingrijpen in het arsenaal van de rechter met taakstrafverboden, voorwaardelijke vrijlatingen bemoeilijken. Alles graag strenger, harder en sneller. De boa’s kregen hun wapenstok, de politie mocht tasers kopen na een opmerkelijke manipulatie van de publieke opinie.

Bij de Nederlandse politie is racisme al járen een bekend probleem. Etnisch profileren, bijvoorbeeld. In 2018 was er de documentaire ‘Verdacht’ met veertien gekleurde Nederlanders over hun ervaringen met de politie. Ook die bekijk je nu met andere ogen. Ik zocht op wat de krant over politiediscriminatie in de commentaarkolom had. ‘Een vertrouwensbreuk tussen politie en burger’ moet gevreesd worden, heette het in 2015. In 2019: ‘Discriminatie en uitsluiting bij de politie, we konden het weten’. Er werd niet opgetreden tegen homo- en moslimhaat, discriminatie, intimidatie van vrouwen of ander wangedrag. Een ‘afdekcultuur’, een onveilige werksfeer en een top die nalaat te handhaven of te hervormen.

Het is nu 2020, er worden overal BLM-demonstraties gehouden. Dit is een kantelmoment. Iedereen moet bij zichzelf te rade. De law and order-roepers, de politie zelf, van wijkagent tot korpschef. De tijd van schouders ophalen was al voorbij. Leren kijken met nieuwe ogen is wat er nu moet gebeuren.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.