Polen doet de Europese rechtsorde wankelen

Rechtspraak Polen Elk jaar levert Nederland 280 verdachten over aan Polen. Maar krijgt een vermeende drugsdealer daar nog een eerlijk proces, nu de onafhankelijkheid van de rechtspraak in Polen is ontmanteld? Met die vraag worstelen rechters – in Nederland en elders in de EU.

Demonstrant voor het gebouw van het Hooggerechtshof in Warschau, vorige maand. Rechtersbenoemingen zijn in Polen politiek gekleurd.
Demonstrant voor het gebouw van het Hooggerechtshof in Warschau, vorige maand. Rechtersbenoemingen zijn in Polen politiek gekleurd. Foto EPA/Tomasz Gzell

Maciej L. (32) zit sinds januari opgesloten in de gevangenis in Grave, Noord-Brabant. Hij is opgepakt op verzoek van de rechtbank in het Poolse Poznan en wordt verdacht van internationale drugshandel. Zijn uitlevering zou een kwestie van afstempelen moeten zijn. Binnen de Europese Unie geldt immers de basis van vertrouwen: rechters in Nederland gaan ervan uit dat een verdachte in Polen een eerlijk proces krijgt. Zo iemand moet „met een minimum aan formaliteiten” worden overgedragen, schrijft het Europees aanhoudingsbevel voor.

Maar rechters van de landelijke rechtshulpkamer in Amsterdam wikken, wegen en twijfelen al maanden. Tot twee keer toe is een beslissing over het lot van L. uitgesteld. Niet vanwege onduidelijkheid over de verdenking, maar om „dusdanig toegenomen druk op de onafhankelijkheid van de rechterlijke instanties van Polen” dat van afstempelen geen sprake meer kan zijn. Dat betekent nogal wat. Vorig jaar werden 280 verdachten aan Polen overgeleverd. Geen land doet meer verzoeken.

De Europese afspraak is dat lidstaten verdachten aan elkaar overdragen, ook al is het juridische systeem of de strafmaat elders anders. Maar Nederlandse rechters durven niet meer blind te geloven dat Poolse verdachten in hun eigen land op een fair proces kunnen rekenen, vanwege politieke druk op de rechtspraak daar. En ze zijn niet de enigen. Het gerechtshof in het Duitse Karlsruhe besloot in februari met nog iets meer stelligheid een overlevering te blokkeren. In Slowakije is een overlevering van een vermeende maffiabazin uit Krakau opgeschort om vergelijkbare redenen. De verdachte heeft zelfs Slowaaks asiel aangevraagd omdat ze zegt politieke vervolging te vrezen.

Zo wankelt de Europese rechtsorde. „Als vertrouwen weg is, werkt dat als betonrot: het tast fundamenten van samenwerking aan”, zegt Kees Sterk, de recent afgezwaaide voorzitter van het Europese Netwerk van Raden voor de Rechtspraak. „Rechters die beslissen over overleveringen worstelen. Er leeft heel grote bezorgdheid over Polen waar het met de onafhankelijke rechtspraak volledig de verkeerde kant op gaat. Maar geen rechter wil degene zijn die zegt: ‘ik vertrouw de Poolse collega’s niet meer’. Daarmee zet je de continuïteit van het hele Europese systeem op het spel. Dan forceer jij een acute crisis.”

Waarborgen afgebroken

Sterk heeft de afbraak van de Poolse rechtsstaat de laatste jaren intensief gevolgd. Hervorming van de „geprivilegieerde kaste” van „inefficiënte en corrupte rechters” is het leidmotief van de conservatief-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), aan de macht sinds 2015. Deze zondag hoopt PiS op de herverkiezing van haar zittende president, Andrzej Duda. De president is essentieel voor het benoemen van de hoogste rechters en het tekenen van wetgeving.

EU zoekt antwoord op ramkoers Polen

De afgelopen vijf jaar heeft PiS de benoemingen van rechters gepolitiseerd. Loyale rechters maken promotie, terwijl tegenstanders van de hervormingen met tuchtzaken en zwijgplicht geknecht worden. Het Openbaar Ministerie is geplaatst onder direct bevel van Justitieminister Zbigniew Ziobro. Nadat het Constitutioneel Hof al was gevuld was met partijgetrouwen, leidt een oud-PiS-staatssecretaris sinds kort de Hoge Raad.

„Het is niet zo dat alle tienduizend Poolse rechters nu politici zijn”, zegt Malgorzata Szuleka van het Helsinki Committee, een internationale mensenrechtenorganisatie in Warschau. „Maar systematisch zijn alle waarborgen voor hun onafhankelijkheid afgebroken. Standaarden voor een eerlijk proces zijn er niet meer voldoende. Alles rust nu op de kennis, morele integriteit en vooral moed van individuele rechters.”

Wanneer een Nederlandse rechter een verdachte overdraagt aan Polen weet deze niet of het vonnis daar geveld zal worden door een ‘oude’ of een ‘nieuwe’ rechter. En ook niet of een rechter van de oude stempel inmiddels politieke wensen volgt uit vrees voor zijn of haar baan. Zelfs als er op dat niveau garanties te geven zijn, is de kans groot dat de zaak in hoger beroep alsnog voor een PiS-rechter komt.

Enkele jaren geleden zaten rechters elders in Europa hier al mee in hun maag. In 2017 lanceerde de Europese Commissie een ‘Artikel 7’-procedure tegen Polen wegens het schenden van de rechtsstaat. Als deze nucleaire optie was doorgezet, zou Polen zijn stemrecht in de EU verliezen en officieel buiten de rechtsorde vallen. Maar door een aangekondigd Hongaars veto is de procedure nooit door de Europese Raad van regeringsleiders behandeld. Daarmee hebben rechters geen politieke dekking om overleveringen te weigeren.

In 2018 vroeg een Ierse rechter die moest beslissen over een Poolse drugsverdachte het Europees Hof van Justitie in Luxemburg om raad. Het Hof kwam met een dubbelzinnige en volgens experts ingewikkelde uitspraak. Ja, het staat elke rechter vrij om bij overleveringen „structurele of fundamentele gebreken wat betreft de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht” mee te wegen. Maar alleen „wanneer zwaarwegende en op feiten berustende gronden bestaan” dat het individu dat voor het hekje staat daardoor „reëel gevaar loopt dat zijn grondrecht op een onafhankelijk gerecht zal worden geschonden”. Dat blijkt in praktijk een vrijwel onmogelijke toets voor rechters van Dublin tot Amsterdam – en dus gaan de overleveringen door.

Wij van wc-eend

Het enige wat rechters kunnen doen is de Poolse rechtbanken zélf vragen hoe onafhankelijk zij zijn. Dat leidt tot antwoorden in het genre wc-eend. „Dan reageert de versbenoemde rechtbankvoorzitter: ‘het is hier nog nooit zo goed geweest, we hebben eindelijk de communisten eruit gegooid’. Terwijl je als Nederlandse rechter weet dat dat kletskoek is”, zegt Kees Sterk.

Hij snapt dat rechters op dit moment opnieuw aarzelen met overleveringen, zoals de voorbeelden uit Nederland, Duitsland en Slowakije laten zien. „Zij kunnen zeggen: de feiten in Polen zijn sinds 2018 zo drastisch veranderd dat ik die regel van het Hof op een andere manier toepas.” Als er op macroniveau in Polen geen garanties meer bestaan voor onafhankelijke rechtspraak, kan elke verdachte op microniveau bepleiten dat er geen waarborg is voor een eerlijk proces. „Het is niet zo dat elke strafzaak politiek is, maar er is weinig voor nodig om een zaak politiek te maken”, zegt Szuleka, van het Helsinki Committee. „De minister van Justitie hoeft drugshandel maar de oorlog te verklaren of dat beïnvloedt de lopende strafzaak van een verdachte.”

Politieke onwil

Advocaten pleiten dan ook voor opschorting van alle overleveringen, maar daarvoor zijn zelfs PiS-critici huiverig. „Er moet geen totaalverbod komen op het sturen van verdachten, maar de toets moet veranderen”, zegt Dariusz Mazur, een ervaren strafrechter in Krakau die net een tweede tuchtprocedure aan zijn broek heeft hangen, voor het plakken van een poster tegen de hervormingen. „Polen verdient niet langer het niveau van vertrouwen dat in de EU standaard is.” Rechters elders zouden het land moeten behandelen als niet-lidstaat, zegt hij. „Dan kunnen ze ook de informatie van ngo’s en andere instanties betrekken bij het oordeel of iemand een eerlijk proces krijgt, in plaats van alleen de regering of de rechter van het land zelf te vragen hoe het zit. Dat doen we ook bij een land als Turkije.”

Reportage Seksuele voorlichting op school ? Niet in de ‘lhbt-vrije’ zones van Polen

Bartosz Pilitowski, van de ngo Polish Court Watch, die zowel de PiS-hervormingen als de oude rechters kritisch volgt, ziet bij het opschorten van overleveringen een heel nieuw probleem opdoemen. „Zonder het Europees arrestatiebevel komen de open grenzen onder druk. Onze minister van Justitie moet er op kunnen rekenen dat een Poolse moordenaar niet in Nederland zijn straf kan ontlopen. Als Poolse arrestatiebevelen niet meer worden uitgevoerd, kan Schengen niet voortbestaan.”

Pilitowski ziet allerlei redenen om te twijfelen aan de rechtsnormen in Polen. Voorarrest duurt er gemiddeld negen maanden, en meer dan 98 procent van de strafzaken leidt tot een veroordeling (tegen 90 procent in Nederland, red). „Het principe van onschuldig tot het tegendeel bewezen is, bestaat in Polen eigenlijk niet. Maar dat probleem is niet door deze regering veroorzaakt. Het justitie-apparaat is de enige sector in Polen die na het communisme niet adequaat is hervormd.” Dat verklaart ook waarom PiS niet electoraal gestraft wordt voor het aanpakken van ‘lastige’ rechters.

De kern van het huidige overleveringsprobleem, zegt Kees Sterk, is dat een politieke kwestie op het bord van de rechter is geschoven. Terwijl de EU al jaren niet de wil en de middelen heeft om Polen aan te pakken, blijven de individuele zaken in Amsterdam maar komen. „Rechters kunnen dit probleem niet oplossen, maar ze moeten wel trouw blijven aan de waarden waar zij voor staan. Het is ook een taak van het recht om normen te bevestigen. En een rode lijn te trekken wanneer die overtreden worden. Maar rechters zijn conservatieve mensen, die zijn er niet op uit het systeem onderuit te halen.”

En dus, zo is de verwachting, zal Marciej L. binnenkort toch wel naar Polen worden gestuurd om daar zijn proces af te wachten – voor een al dan niet legitiem benoemde rechter.