Juist als een restrictie werkt wekt ze wrevel

Versoepelingen Het dilemma voor Rutte: discipline en onthouding van de mensen vragen, terwijl het ‘gevoelsrisico’ afneemt.

Foto Harold Versteeg/HH

Dranghekken en paaltjes met roodwitte kettingen moeten komende en gaande badgasten scheiden op deze Haagse duinovergang. Het is nog vroeg, maar de mannen in oranje hesjes zweten al. Een vrouw loopt naar hen toe, zegt dat ze die hekken moeten weghalen. Ze praat steeds luider. „Dit is mijn stukje strijd!”, roept ze, en dan omarmt ze een vriendin die erbij is komen staan. „En dit mag zeker ook niet meer?”

De scène illustreert het dilemma waarvoor premier Rutte zich voor zijn persconferentie van woensdag geplaatst zag. Hoewel een meerderheid van de Nederlanders de coronomaatregelen braaf naleeft, gelooft een luidruchtige minderheid niet langer in afstand houden. Hoe zou hij het land duidelijk kunnen maken dat het virus een reëel gevaar blijft dat aanhoudende discipline vereist, terwijl het ‘gevoelsrisico’ overal afneemt?

Terwijl de pandemie wereldwijd nog steeds versnelt, woedt in veel landen het debat of ze omwille van de economie niet veel te snel versoepelen. „Zelfgenoegzaamheid is nu het grootste gevaar”, waarschuwde Tedros Adhanom Ghebreyesus, directeur van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). In Nederland, waar de meeste metertjes van het coronadashboard al weken in het groen staan, denken veel mensen eerder dat Nederland te voorzichtig is. Waarom nog vasthouden aan die anderhalve meter?

Omdat we de toegenomen vrijheid juist aan onze discipline te danken hebben, waarmee we erger hebben voorkomen, wordt Rutte niet moe te zeggen. Maar nu eerdere versoepelingen en potentiële grootverspreiders van het virus, zoals de demonstratie op de Dam, geen zichtbare gevolgen gehad lijken te hebben, verloor die mantra aan kracht. Juist als maatregelen effectief zijn, neemt de neiging af ze na te leven.

Dat is niet verwonderlijk, zegt de Utrechtse hoogleraar Beatrice de Graaf, onderzoeker op het gebied van veiligheid en terrorisme. „Ons brein is gebouwd voor acute, concrete bedreigingen, niet voor een sluipende, abstracte crisis waarbij je ver vooruit moet denken. Na de urgente fase van het coronavirus, waarbij we het gevaar niet in de hand leken te hebben, zitten we nu in de fase waarin we denken: ‘Ach ik heb het nu zelf wel onder controle, ik bepaal zelf wel wat ik doe’.”

„Er is frictie gegroeid tussen de beleving van het risico en de gevraagde voorzorgsmaatregelen”, zegt ook Danielle Timmermans, hoogleraar publieke gezondheid en risicocommunicatie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Volgens het ‘dashboard’ zijn er nu zo’n 1.715 mensen besmettelijk: één op tienduizend Nederlanders, of minder dan de helft van het aantal inwoners van Ameland.

Voor individuele burgers maakt dat de kans op besmetting, laat staan ernstige ziekte, heel klein. „Tegelijkertijd maakt het de inspanning die van je gevraagd wordt – afstand houden, jezelf belangrijke dingen ontzeggen – disproportioneel zwaar”, zegt Timmermans. „Zo groeit de weerstand tegen maatregelen die voor hun gevoel geen nut hebben.”

Het voorkomen van een tweede golf is echter ook een collectief belang, waarbij andere afwegingen en risico’s gelden. „Het is daarom cruciaal dat mensen solidair blijven in belang van het collectief”, zegt Timmermans.

Lees ook: Hoe ver kunnen we nog versoepelen?

Oorlogsmetafoor

Je zag de premier naar nieuwe beeldspraak zoeken. Toen hem maandag op het Binnenhof gevraagd werd naar het nut van die anderhalve meter, flirtte hij even met een oorlogsmetafoor. „Bij een middeleeuwse vesting die met succes een aanval heeft afgeslagen, zeg je toch ook niet: dan kunnen we de muur nu wel afbreken?”

Woensdag waren hij en minister De Jonge terug bij de vertrouwde waterbeeldspraak. Eerder ging het over ‘indammen’. Nu, zei Rutte, „mag je niet denken: het water is weg, we gaan de dijk weghalen, want het water is níet weg.” Ook zeventig jaar later kun je met ‘1953’ een abstract gevaar zo nog een gezicht geven. „Wij zijn sámen de dijk die de tweede golf buiten de deur moet houden”, overtoepte De Jonge nog. Zo’n tweede golf is trouwens niet denkbeeldig, gezien de nieuwe uitbraken in landen die de zaak onder controle dachten te hebben, zoals Portugal en Duitsland.

De vraag blijft: hoe kun je zoveel mogelijk mensen de regels laten naleven? De simpele dagschotel ‘Blijf thuis’ uit het begin van de crisis was al uitgedijd tot een buffet van vrijheden vol inconsequenties. Op hun jongste persconferentie probeerden Rutte en De Jonge die enigszins glad te strijken met ‘basisprincipes’ voor gedrag binnen en buiten. Die extra versoepelingen gaven lucht aan ongelukkige sectoren, van de horeca tot sportverenigingen en theater- en concertzalen.

En het was een poging tegemoet te komen aan al die individuele burgers die het regime niet langer proportioneel vinden. „Het is terecht dat Rutte met dat sentiment mee leunt”, zegt Danielle Timmermans. „Het is beter om nu de nadruk te leggen op een verstandige omgang met de risico’s in plaats van een stringent preventief beleid. Die fase zijn we voorbij.”

De hoop is dat burgers binnen maximaal opgerekte grenzen zo min mogelijk onverantwoord gedrag vertonen en solidair blijven met het collectieve doel. Maar het blijft een gok.

Eigen verantwoordelijkheid

Naleven valt op nationale schaal niet af te dwingen. Dus hernieuwde Rutte zijn beroep op eigen verantwoordelijkheid. Het heeft tot nu toe gewerkt. „Als je in Nederland iets verplicht stelt, is er veel weerstand; we zijn niet zo gehoorzaam”, zei filosoof Daan Rovers eerder deze maand tegen persbureau Bloomberg. „Maar als je mensen een beetje manoeuvreerruimte laat om zelf na te denken, krijg je meer steun en bereik je meer.”

Dat is gebleken. Nederland is hard getroffen door de crisis, maar het kende lagere sterftecijfers en een kortere ‘piek’ dan België, Italië of Spanje, landen met een strengere lockdown.

De stok achter de deur nu is de mogelijke terugkeer van het virus en de zekerheid dat maatregelen dan weer teruggedraaid moeten worden. Dan konden jullie kennelijk de vrijheid niet aan, was Ruttes subtekst. Hij zei het ook letterlijk: „Ik ben niet van plan de samenleving te mennen, we praten van volwassene tot volwassene.” En: „Ik ga niet smeken, mensen zijn niet gek.”

Rutte kan moeilijk anders, zegt ook Beatrice de Graaf. „Hij volgt de volkswil en kneedt waar hij kan, niet waar het toch geen zin heeft; dat laat hij los.” Een echte corona-opstand is nog niet begonnen, al toonde de #viruswaanzin-demonstratie op het Malieveld vorige week hoeveel er broeit. „Rellen zoals in Stuttgart wil Rutte echt niet”, zegt De Graaf.