Handreiking ECB aan Duits Hof

Europese Centrale Bank De ECB komt met een kunstgreep tegemoet aan bezwaren van het Duitse Constitutionele Hof over de opkoop van staatsleningen.

De pas vertrokken voorzitter van het Duitse Hof, Andreas Voßkuhle, verantwoordelijk voor de uitspraak over de ECB.
De pas vertrokken voorzitter van het Duitse Hof, Andreas Voßkuhle, verantwoordelijk voor de uitspraak over de ECB. Foto Kai Pfaffenbach/Reuters

Komt er een doorbraak in het conflict tussen de hoogste rechters van Duitsland en de Europese Centrale Bank? Begin mei veroorzaakte het Duitse Constitutionele Hof een kleine aardschok in de eurozone. Het Hof oordeelde dat de ECB onwettig handelt door massaal staatsleningen op te kopen, zónder goed uit te leggen waarom dit „proportioneel” is. Donderdag kwam er voor het eerst een uitgebreid antwoord van de ECB.

Het conflict draait om het public sector purchasing programme (PSPP) dat de ECB begin 2015 in gang zette om de inflatie richting het gewenste niveau van vlak onder de 2 procent te duwen. Inmiddels heeft de ECB binnen het PSPP krap 2.200 miljard euro aan staatsschuld opgekocht. Volgens het Hof in Karlsruhe hebben de opkopen grote economische effecten die de ECB onvoldoende zou meewegen, zoals de lage spaarrente en de lage leenkosten van overheden.

Het Hof stelde een ultimatum: als de ECB niet binnen drie maanden op deze effecten zou ingaan, dan zou de Duitse centrale bank, de Bundesbank, haar deelname aan de ECB-opkopen moeten beëindigen. Het Hof gebood de Duitse regering en het Duitse parlement druk uit te oefenen op de ECB om met meer uitleg te komen.

Lees ook: Rechters in rode toga’s maken het de euro nog lastig

De eerste reactie van de ECB was afwijzend: wij zijn alleen verantwoording verschuldigd aan het Europees Hof van Justitie en verder zijn we onafhankelijk, zo klonk het ferm. Dit zou een zaak zijn voor de Duitse politiek en voor de Bundesbank. Wel zou de ECB zich „constructief” opstellen.

Donderdag werd duidelijk wat dit laatste betekent. In een regulier verslag van een vergadering op 3 en 4 juni gaat het ECB-bestuur uitgebreid in op de voor-en nadelen van het opkoopprogramma. Hoewel het Duitse Hof niet eenmaal wordt genoemd, is volstrekt helder dat dit een repliek is op het roemruchte arrest van 5 mei.

Nut en noodzaak

De boodschap van de ECB: wij denken wel degelijk goed na over nut en noodzaak van het PSPP. En het programma ís „proportioneel” (een woord dat drie keer valt). De obligatiekoop is „effectief” gebleken bij het ophogen van de inflatie, staat er. Zonder opkopen zou de economie het „veel slechter” doen. Dat er negatieve bijwerkingen zijn, ontkent de ECB niet, maar die worden „duidelijk tenietgedaan” door de voordelen.

Dat de ECB het Duitse Hof in de notulen helemaal niet noemt, is zeer bewust: zo hoeft de centrale bank niet publiekelijk toe te geven dat zij zich laat sturen door Duitsland. Dat zou in strijd zijn met de bijkans heilige status van de ECB als onafhankelijk, Europees instituut.

De druk op de ECB om, ondanks deze gevoeligheden, toch een handreiking aan het Duitse Hof te doen was niettemin groot. Terugtrekking van de Bundesbank uit een wezenlijk onderdeel van het ECB-beleid zou een wig drijven binnen de Europese muntunie van negentien landen. Middenin de coronarecessie is dat een scenario dat het ECB-bestuur in elk geval wil vermijden, zo blijkt nu. Los van het PSPP, dat nog steeds doorloopt, doet de ECB ook ‘pandemie-opkopen’ ter waarde van 1.350 miljard euro (pandemic emergency purchasing programme, PEPP). Daarover ging het arrest weliswaar niet, maar de Duitse eurosceptische partij Alternative für Deutschland heeft al aangekondigd om apart over het PEPP te gaan klagen in Karlsruhe. Duidelijk is dat ECB-president Christine Lagarde – zelf jurist en diplomatiek ingesteld – geen zin heeft in voortdurende strijd met Duitse rechters.

Of de kunstgreep van de ECB de goedkeuring van de Duitse rechters zal krijgen, valt nog te bezien. Aan zet zijn nu de Bundesbank, de Duitse regering en het Duitse parlement, de Bundestag. Zij móéten (anders dan de ECB) krachtens de Duitse grondwet voldoen aan elke uitspraak van het Constitutionele Hof, de hoogste juridische instantie van Duitsland.

Dat zou, schrijven Duitse media, via een zorgvuldig uitgedokterd plan moeten gaan gebeuren. In een optreden in het Duitse parlement zou de president van de Bundesbank, Jens Weidmann, volgende week moeten wijzen op het ECB-verslag van donderdag. Daarnaast heeft Weidmann van zijn ECB-collega’s toestemming gekregen om een stapel interne ECB-documenten over het PSPP door te geleiden naar het Duitse parlement. Op basis van al die documenten zou het parlement dan moeten besluiten dat aan het oordeel van het Hof is voldaan. Vervolgens moet het parlement rapporteren aan het Hof.

Met name de rol van de Bundesbank is pikant te noemen. Weidmann is zelf verklaard tegenstander van het PSPP, maar moet dit nu tegenover het Duitse parlement gaan verdedigen. Ook de Bundestag is in een rare positie terechtgekomen. In de Duitse politiek geldt onafhankelijkheid van de centrale bank als belangrijk principe, maar de rechter dwingt Duitse parlementariërs zich nu uit te spreken over het ECB-beleid.

Wisseling van de wacht

Rest de vraag wat het finale oordeel zal zijn van de acht rechters in Karlsruhe, de hoeders van de Duitse grondwet. Er zijn tekenen dat een wisseling van de wacht bij het Hof gunstig zal uitpakken voor ECB en Bundesbank, al is dit niet zeker. De ambtstermijn van de vorige voorzitter van het Hof, Andreas Voßkuhle, liep op de dag van de ECB-uitspraak af. Onduidelijk is of de nieuwe voorzitter, Stephan Harbarth, de harde lijn van Voßkuhle richting ECB zal voortzetten. Ook is net een nieuwe rechter aan de slag gegaan, Astrid Wallrabenstein. Zij werd benoemd op voordracht van de pro-Europese Groenen. Wallrabenstein zinspeelde onlangs in een interview met de Frankfurter Allgemeine Zeitung op een pragmatische oplossing van de kwestie.