Gedragsbeïnvloeding stuit op weerstand

Modern oorlogvoeren Defensie kocht van het Britse moederbedrijf van Cambridge Analytica een methode om de lokale bevolking te beïnvloeden.

Een marketingmethode die de Nederlandse krijgsmacht sinds vijf jaar gebruikt om het gedrag van burgers in conflictgebieden te onderzoeken en beïnvloeden, roept intern weerstand op. Nederlandse militairen verzamelen met die methode data over de lokale bevolking en interviewen hen soms urenlang over hun dromen en angsten. Met die informatie krijgen ze meer inzicht in hun drijfveren, waarmee ze hun gedrag kunnen beïnvloeden.

In Mali, Litouwen, Irak en Curaçao heeft beïnvloeding van burgers volgens die methode plaatsgevonden. Defensie ziet gedragsbeïnvloeding van burgers evengoed als een wapen als het bombarderen van de vijand.

Defensie kocht de Behavioural Dynamics Methodology van het Britse SCL Group, moederbedrijf van data- en marketingfirma Cambridge Analytica. Beide kwamen in 2018 in opspraak wegens dubieuze politieke campagnes en hielden op te bestaan.

Een Nederlandse in het management van SCL blijkt Defensie sinds 2016 te adviseren over gedragsbeïnvloeding, wervingscampagnes en slimmere dataverwerking. Landmachtbaas Martin Wijnen zegt alle samenwerking met haar voorlopig te hebben stopgezet. De Nederlandse, Gaby van den Berg, ontkent betrokken te zijn geweest bij omstreden campagnes: „Ik heb met dat soort praktijken nooit iets te maken gehad.”

Defensie heeft inmiddels 139 militairen in de methode opgeleid en paste die in meerdere landen toe. Toch heeft Defensie de Tweede Kamer er nooit over geïnformeerd. „Ik ben verrast dat deze methode wordt gebruikt”, zegt Kamerlid Salima Belhaj, defensiewoordvoerder van regeringspartij D66. Ze vindt dat de Kamer een „goed inhoudelijk ethisch debat” moet voeren over de „inzet van zo’n militair instrument.”

Defensie heeft geen aparte juridische of ethische kaders voor het beïnvloeden van burgers. Hoogleraar Liesbeth Zegveld, gespecialiseerd in oorlogsrecht: „Het idee van oorlogsrecht is dat burgers onschuldig zijn en dat moeten blijven. Door hun gedrag te beïnvloeden, waardoor ze jou helpen, maak je hen tot partij.”

Wijnen erkent dat er regels moeten komen voor gedragsbeïnvloeding. Dit voorjaar zouden Defensie-juristen voor het eerst bijeenkomen om erover te praten, maar door corona ging dit niet door. Binnen Defensie is enthousiasme over de methode, maar ook weerstand.

Soft, maar gevaarlijk pagina 26-29