De nieuwe orde van Oranje houdt Nederland een spiegel voor

Racismedebat Met de boycot van Veronica Inside hebben de spelers van Oranje óók de kijkers van de talkshow tot nadenken aangezet. Vanzelfsprekend is hun engagement allerminst.

Virgil van Dijk en Daley Blind na de plaatsing van Oranje voor het EK.
Virgil van Dijk en Daley Blind na de plaatsing van Oranje voor het EK. Foto Koen van Weel/ANP

Het is net zomer, maar Remko de Jong, voorzitter van het multiculturele DWS uit Amsterdam, ziet nu al op tegen november. Dan arriveert Sinterklaas en begint zoals gewoonlijk het sarren van zijn clubleden. „Zwarte Piet is onze olifant in de kamer. Ook dit jaar is het weer de vraag hoe we onze spelers hiertegen wapenen. November is ons kookpunt, een ellendige maand.”

Het strijdplan tegen racisme van de KNVB is inmiddels vier maanden oud, maar De Jong heeft nog steeds het gevoel dat hij er alleen voor staat. Corona, personeelstekort; natuurlijk, hij begrijpt dat de KNVB dit niet zomaar oplost. Maar al had hij maar één kennismakingsgesprek kunnen voeren met iemand van de bond, dan was hij al blij geweest. Hij was immers een van de gasten bij de lancering van het plan, in februari. Even praten had al geholpen. Elke daad, hoe klein ook, is er een.

Dus ja, het doet hem goed dat het weer over racisme gaat. Dat nu óók de spelers van het Nederlandse elftal zich in het debat mengen. De Jong: „Als we als land zo in de kramp schieten bij het thema racisme, hebben we het niveau van bewustwording nog niet bereikt. Nog steeds bestaat in Nederland de neiging om te bagatelliseren dat er mensen worden gekwetst. Daarom vind ik het goed dat de internationals zeggen: tot hier en niet verder. Ik hoop dat we dat straks ook in het amateurvoetbal kunnen zeggen.”

De afgelopen week was de week van Veronica Inside. Of beter gezegd: van Veronica Offside, om met de Oranje-internationals te spreken. Want na de spraakmakende uitzending van maandag is het de vraag of Johan Derksen en René van der Gijp ooit nog met presentator Wilfred Genee aan één tafel willen zitten.

En toch. Zo groot als hun onderlinge ongenoegen nu is, zo veel lof oogstte de uitzending onder kijkers. Het waren er 1,7 miljoen en zij zagen hoe Nederlands meest uitgesproken voetbalanalist in een dialoog belandde waar geen SIRE-campagne over racisme tegenop kan. Er werden vragen gesteld, er was discussie, er werd geluisterd. „Heb gewoon empathie”, zei advocaat Natacha Harlequin tegen Derksen.

Lees ook dit document met interviews met zeventien (top)voetballers over racisme

Want empathie, zo weten bestrijders van racisme, is de eerste stap op weg naar de oplossing van het probleem. Wie elkaars gevoelens niet erkent, ontkent in feite het probleem. Ze willen Derksen niet van de buis, ze willen dat hij én zijn kijkers in de spiegel kijken. Nadenken. Reflecteren. Zodat op den duur ook ouders en toeschouwers bij amateurclubs de lading van hun woorden begrijpen als ze een voetballertje uitmaken voor Zwarte Piet.

‘Joegoslavië-tribunaal’

Afgelopen maandag werd naar Veronica Inside uitgekeken als naar een knock-outwedstrijd in de Champions League. Wat zou Derksen te zeggen hebben op alle commotie over zijn opmerking over rapper Akwasi en de boycot vanuit het Nederlands elftal? Speciale gasten: oud-speler Dries Boussatta en advocaat Natacha Harlequin. Ook de KNVB was gepolst om gasten te leveren, maar vanuit Oranje kwam een duidelijk signaal: geen medewerking. Ook zag de bond af van het idee om Houssin Bezzai, de recent aangesteld programmamanager racisme, af te vaardigen. Een vuurdoop in het heetst van de strijd? Beter van niet.

De uitzending in een notendop: Derksen nam zijn woorden niet terug, maar was allerminst doof voor de argumenten van Boussatta en Harlequin, die zowel hem als Van der Gijp voorhielden dat sommige grappig of goedbedoelde opmerkingen kwetsend kunnen zijn. Gevolg: vrede in de studio, oorlog daarbuiten. Van der Gijp verweet presentator Genee dat hij hen voor een „Joegoslavië-tribunaal” had neergezet. Derksen vindt dat Genee het format heeft opgeblazen en verknald. Hoewel het drietal woensdag nog een speciale uitzending opnam voor de businessclub van FC Twente – alsof er niets aan de hand was – is de show van komende maandag geschrapt.

Memphis Depay en Luuk de Jong in het Nederlands elftal. Foto Olaf Kraak/ANP

Als het programma daadwerkelijk stopt, komt dat indirect door de boycot. „Dit is ver over de grens. Niet voor de eerste keer. Niet voor de tweede keer”, schreven de spelers in een statement waarin ze aankondigden niet meer door Veronica Inside geïnterviewd te willen worden.

„De betekenis van hun boycot was huge”, zegt John Olivieira, bestuursvoorzitter van FARE Network, dat zich inspant tegen racisme en discriminatie in het Europese voetbal. „Oranje is het grootste goed dat we hebben als voetballand”, zegt hij, „en als je ziet hoe zo’n statement tot stand komt, met een aanvoerder die de leiding neemt en een bondscoach die zich erachter schaart, dan kun je de betekenis en de waarde hiervan niet onderschatten.”

DWS-voorzitter De Jong: „Het geeft met name de jongere generatie inzicht in wat er in de maatschappij speelt. Het zal ook veel jongeren zelfvertrouwen geven.” Of zoals captain Virgil van Dijk in The Daily Mail zei: „Als je volwassenen probeert te veranderen die al racistisch zijn, denk ik niet dat je zult slagen. Je moet de volgende generatie ervan overtuigen dat er op de wereld geen plek voor racisme is.”

Stanley Menzo

Vanzelfsprekend is het engagement van de voetballers allerminst, weet John Olivieira. „Spelers die dit probleem aankaartten, werden vervelend gevonden. Stanley Menzo’s kop ging eraf toen hij zich als speler en trainer regelmatig uitsprak over racisme. Toen Cruijff zei dat Edgar Davids alleen in de Raad van Commissarissen van Ajax zat omdat-ie een kleur had, werd het Davids niet in dank afgenomen dat hij er wat van zei. Vaak schaadt het je carrière, ook financieel. Mede door mensen als Colin Kaepernick [de American-footballspeler die weigerde op te staan voor het Amerikaanse volkslied] wordt engagement van sporters meer geaccepteerd. Ik ben blij dat de internationals hun podium gebruiken om onrecht aan de kaak te stellen. Ik kijk nu een jaar of zes beroepsmatig naar VI en hoor er veel racistische en homofobe opmerkingen.”

Door de jaren heen hebben internationals zich vaker geroerd. Het bekendste voorbeeld is Ruud Gullit, die in 1987 als wereldvoetballer van het jaar zijn Gouden Bal opdroeg aan Nelson Mandela. Toch lijkt de huidige lichting zich nadrukkelijker te uiten. Memphis Depay protesteerde onlangs op de Dam, Denzel Dumfries in Rotterdam. Juist omdat alle spelers erachter staan, is ook de VI-boycot meer dan een sneer naar één programma. Het is een signaal van broederschap, een teken dat de groep niet wegkijkt – óók als mensen buiten Oranje mikpunt zijn, zoals in dit geval Akwasi.

Het initiatief voor de boycot kwam uit Liverpool. Van Virgil van Dijk, aanvoerder van Oranje. Beer van een vent, goedmoedig, heersend op het veld. Een Champions League-winnaar die waakt over het welzijn van zijn medespelers. Hij voert met Memphis Depay en Georginio Wijnaldum de hiërarchie aan sinds het afscheid van Wesley Sneijder, Arjen Robben en Robin van Persie. Toevallig waren zij alledrie wit. De nieuwe orde wordt geleid door voetballers met gemengde roots, spelers die volgens insiders zelf het onrecht in de maatschappij hebben meegemaakt. Black Lives Matter raakt hun ziel.

Lees ook dit verhaal over het antiracismeplan van de KNVB

John Olivieira van FARE Network: „Dit is weer een nieuwe generatie. De eerste generatie kwam voor een goede toekomst, de tweede werd hier geboren. De derde vraagt zich af waarom zij anders zou zijn als hun ouders en zijzelf in Nederland geboren zijn. Wat zij duidelijk maken: ‘Je praat niet over ons, maar met ons.’”

‘Cafépraat’

Ronald Koeman ziet die betrokkenheid ook. Toen Van Dijk hem vorige week belde over het statement dat hij wilde maken, gaf de bondscoach hem de gelegenheid daarvoor. Koeman is met de tijd meegegaan, zeggen de mensen die hem kennen. Tien jaar terug zou hij sociale media als onnodige afleiding hebben beschouwd. Nu zit hij er zelf op, probeert hij de denkwereld van zijn spelers zich eigen te maken. En wuift hij hun hartenkreten niet weg. Koeman steunt ze. „De spelers zien hoe zij en andere mensen regelmatig belachelijk worden gemaakt. Het wordt altijd maar afgedaan onder de dooddoener van cafépraat. Maar ze gaan er te ver in”, zei Koeman deze week over Veronica Inside in het AD.

Wout Weghorst en Georginio Wijnaldum vieren een doelpunt tegen Estland, eind vorig jaar. Foto Koen van Weel/ANP

Voetballers zijn mondiger geworden, ziet oud-international Hedwiges Maduro. „Mede dankzij sociale media. Dat heeft alles veranderd. Tien jaar terug was je als speler afhankelijk van een journalist. Nu hoef je daar niet meer op te wachten. Je hebt je eigen stem op Twitter en Instagram.” Met name via Instagram bereiken spelers als Van Dijk (9,3 miljoen volgers), Depay (9,8 miljoen) en Wijnaldum (4,3 miljoen) binnen een mum van tijd een groot publiek met hun statements voor gelijkheid.

Maduro was aangewezen op Say-no-to-racism-campagnes van de Europese voetbalbond UEFA waarin hij als speler van Ajax en Valencia figureerde. „Goedbedoeld, maar het werkte niet echt. Ik geloof veel meer in de dialoog. Zeker in Nederland, waar de eerste reflex is: hè, wat gebeurt er? Je moet het de mensen rustig uitleggen zodat iedereen het begrijpt. De kern is dat we samen racisme gaan bestrijden, en dat we bij de volgende stap komen: erkennen dat het niet meevalt. Als wij als voetballers ook allemaal onze verhalen hebben, dan moeten we tot oplossingen komen. Want racisme is er.”

De boycot vindt hij prima, voor de korte termijn. Op de lange termijn vindt hij dat de spelers en Veronica Inside toenadering tot elkaar moeten zoeken. Maduro: „VI moet het boetekleed aantrekken en met de tijd moeten ze in gesprek gaan. Je moet een probleem niet een probleem laten. Gewoon elkaars standpunten willen begrijpen.”

Als een van de oplossingen voor het probleem, ziet Maduro dat racisme op scholen onderdeel moet worden van het lespakket. „Docenten zouden er cursussen over moeten krijgen, net als voetbaltrainers. Ik vind ook dat we harder moeten straffen in het voetbal. Puntenmindering bij spreekkoren, dát gaat werken.”

Ook Instagram en Twitter zouden meer kunnen doen, denkt hij. „Heel veel racistische geluiden komen van anonieme accounts. Als je net als bij een creditcardaanvraag al je gegevens zou moeten aanleveren, weet je bij wangedrag precies om wie het gaat. En voor de duidelijkheid: het gaat om een kleine groep. De meerderheid van de mensen zit prima in elkaar.”