Historicus Adam Tooze (Berlijn, 2018) werkt aan een boek over de coronacrisis.

Foto Hermann Bredehorst/Polaris

Interview

Historicus Adam Tooze: ‘Angst is een onderschatte drijfveer voor verandering’

De wereld na corona Historicus Adam Tooze ziet dat de wereld nooit eerder maatregelen nam zoals nu. Dat wil niet zeggen dat we het klimaat ook zo voortvarend gaan aanpakken.

‘Never waste a good crisis’, zo luidt het adagium. Daarom maakt NRC een serie interviews ‘De wereld na corona’ over de vraag: hoe kan de coronacrisis worden aangewend om de samenleving te veranderen? De interviews zijn niet bedoeld om de toekomst te voorspellen, maar om denkrichtingen te bieden over hervormingen van (onder andere) de landbouw, globalisering, democratie, voedsel, kunst, technologie en toerisme.

Adam Tooze is overal. De Brits-Duitse historicus, die faam verwierf met zijn standaardwerken over de nazi-economie, de Eerste Wereldoorlog en de nazinderende klappen van de bankencrisis, heeft zich vol overgave op de coronacrisis gestort. Hij geeft interviews, praat mee in podcasts, schrijft essays; een nieuw boek is inmiddels in de maak.

Alleen aan zijn fysieke locatie kan Tooze momenteel weinig veranderen. „Normaal ben ik nooit langer dan een week op dezelfde plek”, vertelt hij via Skype. „Nu zit ik al maanden in New York”. Tooze doceert geschiedenis aan Columbia University en leidt er het European Institute.

Tooze snijdt uiteenlopende onderwerpen aan in zijn boeken, maar vaste thema’s zijn: de politieke werkelijkheid achter ogenschijnlijk apolitieke gebeurtenissen, hoe individuen en instituten hun macht aanwenden, en de vraag hoe al die belangen samenkomen in een crisis.

Juist daarom fascineert de coronacrisis hem. „Op enig moment zat 81 procent van de beroepsbevolking in lockdown. Wereldwijd! Het is een gedeelde menselijke ervaring van bijna ongekende omvang. Niet voor niets sprak de Franse president Emmanuel Macron van een antropologische schok.”

De Spaanse griep was dodelijker dan de Eerste Wereldoorlog, het onderwerp van uw boek ‘The Deluge’, maar bij lange na niet zo ontwrichtend als die oorlog of het coronavirus. Hoe kan dat?

„Het is niet het dodental an sich dat bepaalt hoe ontwrichtend een crisis is. Als we geen lockdown hadden ingesteld, het virus los hadden laten gaan en veel meer doden hadden gehad, was de ontwrichting niet zo groot geweest.

„Ja, onze ziekenhuizen zouden overbelast zijn geraakt, dat gebeurde ook in 1918-1919 bij de Spaanse griep, maar de wereld kwam niet tot stilstand. We hebben griepepidemieën gehad in de jaren ‘50 en ‘60, waarbij miljoenen mensen omkwamen; zelfde verhaal.”

Wat is er in de afgelopen eeuw veranderd?

„ Het laat zien dat we andere afwegingen zijn gaan maken. We verwachten meer van onze politiek en we accepteren niet dezelfde risico’s die we als samenleving een eeuw geleden voor lief namen. En bovendien hebben we een heel waarschuwingssysteem opgebouwd, waardoor we ook daadwerkelijk kúnnen ingrijpen.”

Meer macht betekent meer verantwoordelijkheid.

„Inderdaad. En wat ik echt ongelofelijk aan deze lockdownstrategie vind, is dat het een gigantische economische schok is waar iedereen voor heeft gekozen. Ook landen waar ieder jaar tienduizenden, honderdduizenden mensen doodgaan aan besmettelijke ziekten als malaria of tuberculose, zeiden: dit gaan we doen. India, want daar denk ik nu aan, redeneerde: wat de juiste strategie is voor Italië, is ook de juiste strategie voor ons.”

Lees ook: Een lockdown alleen al brengt de armsten in India in levensgevaar

Niet iedereen denkt er hetzelfde over. Zie alle tegendemonstraties, maar ook regeringsleiders als Bolsonaro of een groot deel van de Republikeinen in de VS.

„Het wrange van de huidige crisis is dat de medische kant zich vooralsnog heel sterk concentreert op een aantal plekken, terwijl de economische kant iedereen raakt. Ik ken niemand die gestorven is aan Covid-19, ik ken tegelijkertijd niemand die níet de gevolgen van het virus heeft ondervonden in zijn of haar werk. Voor een groot deel van de bevolking heeft deze pandemie iets onechts, iets virtueels.

„Dat is het sentiment waar een politicus die zich uitspreekt tegen de lockdown aan appelleert. We maken voortdurend afwegingen over de prijs van leven en dood, en gezondheid wint het lang niet altijd van de economie. Alleen doen we dat meestal niet in de openheid van het publieke debat.

„Je zag hier in de VS een aantal jaar geleden iets vergelijkbaars gebeuren,president Obama wilde specialisten laten meebeslissen over de wenselijkheid van doorbehandeling bij bepaalde ziektegevallen. ‘Obama wil death panels in het leven roepen’, riepen laaiende Republikeinen vanuit de oppositie. En ik dacht: hoe denk je dat verzekeringsmaatschappijen beslissen welke behandeling ze wel en niet vergoeden? Met specialisten, in een panel, die kiezen wanneer ze wel en niet doorbehandelen.”

Je zou zeggen: het is gezonder om dat debat in de openheid te voeren.

„Deze thema’s gaan niet weg als ze niet in de schijnwerpers staan. Dat geldt ook voor de gelijkaardige discussie over hulp aan landen en bedrijven: wie red je wel, wie red je niet?

Lees ook: Haagse hoofdpijn: wie krijgt steun, wie niet?

„Je kunt daarover beslissen zonder grote debatten, zonder bijeenkomsten van de Europese Raad, zonder de aandacht van camera’s en journalisten. Dat is wat een crisis kan doen: de politieke vragen die we eerder aan ons voorbij lieten gaan, pontificaal op de agenda zetten.”

In hoeverre is dit een systeemcrisis? Na 2008 konden we een schuldige aanwijzen: de Europese en Amerikaanse financiële wereld. Het virus is een indringer van buiten.

„Het virus komt van buiten, maar ons onvermogen om het goed op te vangen duidt wel op systeemfouten. Om iets simpels te noemen: luchthavens scannen wel of je een bom in je schoenen meedraagt, maar meten niet je temperatuur. De verwevenheid van volksgezondheid en de economie is bijna iedereen ontgaan. Op de beurs lezen ze sinds een paar maanden allemaal Nature en The New England Journal of Medicine, omdat ze begrijpen dat wat daarin staat er ook voor hen toe doet.”

De houding van Nederland vind ik verbijsterend

Adam Tooze Historicus

De écht grote veranderingen die een crisis teweegbrengt, zo laat Tooze overtuigend zien in Crashed (2018), laten vaak jaren op zich wachten. De krediet- en eurocrisis verschoof de blik van de City-bankiers in Londen naar Azië en droeg bij aan de Britse weerzin tegen het Europese bondgenootschap die uitmondde in Brexit. Viktor Orbán solliciteerde in 2010 naar het Hongaarse presidentschap door zich af te zetten tegen de bezuinigingen die het IMF in zijn land afdwong. De crisisjaren destabiliseerden Rusland en Oekraïne, Griekenland en natuurlijk de VS, waar het falen van markt én overheid de ideale voedingsbodem creëerden voor de kandidatuur van Donald Trump.

Wat zien we over twaalf jaar terug van 2020?

„Dat kan ik nu niet zeggen. De grote vraag is: wie raakt verzwakt, wie ziet er kansen en durft een politieke gok aan?

„Dat kun je zeggen over Orbán in 2008, maar ook over Duitsland in het Europese noodfondsdebat anno 2020. In Berlijn grijpt men de crisis aan om een nieuwe realiteit te erkennen, terwijl Nederland liever terugvalt op oude zekerheden. Een houding die ik overigens nogal verbijsterend vind. Als je nu nog blijft volhouden dat de oude bezuinigingspolitiek een realistische weg is om van deze klap te herstellen, zoals Nederland lijkt te doen, dan leef je in een sprookjeswereld.”

„In februari stond Angela Merkel onder druk, haar troonopvolger ging het raam uit. Nu scoort Merkel torenhoog in de peilingen, terwijl ze ontzettend veel vraagt van haar eigen bevolking: een lockdown in Duitsland, een grote stap in het Europese schuldendebat.”

Lees ook: Fel en boud voer Nederland nu kamp zuinig aan

Is dat een reden voor optimisme? Als we zo daadkrachtig tegen het coronavirus kunnen optreden, lijkt dat een gunstig teken voor het aanpakken van klimaatverandering.

„Ik ben er niet zo zeker van. De voortvarendheid waarmee we nu het virus te lijf gaan vertelt ons niet zo heel veel over de klimaataanpak. De offers die we wel willen brengen om ons te beschermen tegen het virus willen we niet brengen om het klimaat te redden.”

Waarom hier wel en daar niet?

„Angst. De manier waarop het coronavirus onze dierbaren en kwetsbaren op een heel directe manier bedreigt, dát verklaart onze bereidheid tot actie. Deze crisis zegt niet: als we nu niets ondernemen, vallen de eerste slachtoffers over twintig tot dertig jaar in Bangladesh. Nee, dit raakt ons hier en nu. Angst is een grote drijfveer voor politieke verandering.”

Zijn er dan helemaal geen lessen uit deze crisis te trekken voor de klimaataanpak?

„Dat wel. Iedereen die de klimaatcrisis serieus neemt, kan niet anders dan zeggen: dit is hem dan, de eerste grote crisis van het Antropoceen. Nog venijniger dan we dachten. De gigantische invloed van de mens op zijn omgeving, de weeffouten in de economie, de slechte voorbereiding van ons politieke systeem op zulke schokken: alles zit erin.

„Ik zie het als het verschil tussen een uitputtingsoorlog en een blitzkrieg. Zoals we nu leven, matten we de aarde gestaag af, totdat het te laat is. Nu merken we dat het risico zich ook veel heftiger en sneller kan aandienen. Je maakt een paar inschattingsfouten en voor je het weet zit je loeidiep in de ellende. Niet in een aantal decennia – nee, binnen een tijdbestek van een paar maanden, weken, dagen.”