Alleen coalitie positief over steun aan KLM

Staatssteun KLM Het kabinet steunt KLM met 3,4 miljard euro aan leningen. De Tweede Kamer en Brussel moeten nog wel instemmen.

Foto Natascha Libbert / Bloomberg

3,4 miljard euro. Zoveel steun krijgt KLM van het Nederlandse kabinet om de coronacrisis te kunnen overleven. Het gaat om 1 miljard euro als directe lening en 2,4 miljard euro aan garanties op leningen van drie Nederlandse en acht buitenlandse banken. De staat garandeert maximaal 90 procent van deze bankleningen. KLM betaalt voor het staatsdeel gemiddeld 6,75 procent rente.

Het kabinet stelt wel voorwaarden: KLM moet de kosten met 15 procent verlagen, duurzamer opereren en de last voor omwonenden terugbrengen. Zo moet het aantal nachtvluchten teruggaan van 32.000 naar 25.000 per jaar. Vijf vragen over de steun en de voorwaarden.

Lees ook: Zitten de ministers vanaf nu bij KLM in de cockpit?

1 Wat vindt de Tweede Kamer van het pakket?

Zonder toestemming van de Tweede Kamer gaat de redding van KLM niet door. Volgende week vindt naar verwachting een debat plaats. De Kamer kan het pakket afwijzen, of aanpassingen afdwingen.

Tot nu toe reageren Kamerleden van de coalitie overwegend positief, wel met kritische kanttekeningen. VVD’er Roald van der Linde twittert dat de redding „duizenden werknemers in de luchtvaart perspectief biedt”. Eppo Bruins (ChristenUnie) noemt het pakket aan de telefoon een „faire deal”, onder meer omdat KLM geen dividend en bonussen mag uitkeren. Wel laakt hij de „koppelverkoop” rond de daling van de nachtvluchten: die is gekoppeld aan de opening van vliegveld Lelystad.

Oppositielid Suzanne Kröger van GroenLinks spreekt van „vuile politiek” rond de nachtvluchten. Bewoners rond Schiphol en Lelystad worden zo „tegen elkaar uitgespeeld”. De PvdA heeft „nog veel vragen”, twittert Henk Nijboer. „Hoeveel werkgelegenheid wordt met deze afspraken structureel behouden?”

2 Kan de Europese Commissie nog dwars liggen?

Het steunpakket is nog onder voorbehoud van goedkeuring van de Europese Commissie, die binnen de Europese Unie let op illegale staatssteun die de concurrentie kan verstoren. Om na te gaan of de steun voor KLM door de beugel kan, heeft de Nederlandse overheid alvast contact gehad met Brussel. Om aan de staatssteunregels te voldoen, staat bijvoorbeeld in het pakket dat KLM door de staat gegarandeerd krediet moet terugstorten zodra haar kaspositie dat weer toelaat. Maar formele toestemming van de Commissie moet nog komen – en die is niet gegarandeerd.

Eerder stelde de Europese Commissie eisen aan Lufthansa. De Duitse concurrent van KLM zou landingsrechten moeten opgeven op de luchthavens van Frankfurt en München, als voorwaarde voor Duitse staatssteun van 9 miljard euro. De raad van toezicht van Lufthansa ging hiermee niet akkoord, waarna de regering in Berlijn opnieuw met Brussel moest onderhandelen. Nadat Brussel de eisen iets verlichtte, gingen deze week zowel de raad van toezicht als de Commissie akkoord met de steun aan Lufthansa.

3 Gaan de voorwaarden leiden tot een lagere CO2-uitstoot?

Dat is maar zeer de vraag. KLM krijgt klimaatvoorwaarden opgelegd door het kabinet, maar die gaan niet verder dan het Akkoord Duurzame Luchtvaart van vorig jaar. Daarin staat dat de CO2-uitstoot per passagier in 2030 met 50 procent moet worden teruggebracht ten opzichte van het niveau van 2005. In 2030 moet ook 14 procent van de door KLM gebruikte kerosine duurzaam zijn „Het nieuwe is dat de handtekening van KLM er nu onder staat”, zei minister Van Nieuwenhuizen. Er komt een state agent, een vertrouwenspersoon die namens de staat toezicht houdt op de uitvoering van de afspraken door KLM. Maar of hij of zij de nadruk zal leggen op het klimaat, valt nog te bezien.

Wat níet in de voorwaarden voor KLM staat: het schrappen van korte vluchten – een eis die Air France door de Franse staat wel kreeg opgelegd. In het Franse geval gaat het om een verbod op binnenlandse vluchten waarvoor een alternatief per trein bestaat met een reistijd onder 2,5 uur. In de brief van het kabinet wordt het schrappen door KLM van vluchten naar nabije bestemmingen als Brussel en Düsseldorf genoemd als optie, maar niet als eis.

Ook eist het kabinet géén minimum-ticketprijs van KLM. Austrian Airlines mag van de Oostenrijkse regering, die meebetaalt aan de redding van die maatschappij, geen tickets meer aanbieden voor een prijs lager dan de ticketbelastingen (gemiddeld 40 euro).

4 Hoe komen deze ingrepen aan bij het personeel van KLM?

Een groot deel van die kostenreductie van 15 procent moet worden opgebracht door de personeelsleden, door krappere arbeidsvoorwaarden en lagere lonen. Of er ook ontslagen gaan vallen, is nog onduidelijk. Het plan moet 1 oktober uitgewerkt zijn door KLM en de vakbonden.

Pilotenvakbond VNV heeft „begrip” voor de herstructurering. Waar minder begrip voor is, is dat het kabinet en KLM al specifieke afspraken hebben gemaakt over de hoogte en verdeling van de bezuinigingen. Zo is afgesproken dat werknemers vanaf modaal moeten gaan inleveren, oplopend tot min 20 procent voor drie keer modaal. „Met dit strikte kader wordt feitelijk de uitkomst van een cao-overleg [..] gedicteerd.”

De Vereniging Nederlands Cabinepersoneel verwacht dan ook een „hete zomer”. Bestuurslid Chris van Elswijk: „Natuurlijk gaan we in gesprek over wat ons betreft tijdelijke afspraken, maar we gaan niet zomaar ja zeggen. KLM kan niet zomaar eenzijdig de cao-afspraken wijzigen.” Hij vindt het zuur dat KLM, dat voor de crisis prima rendeerde, zulke harde voorwaarden voorgeschoteld krijgt. „En als het daarna weer goed gaat, krijgen we dan weer wat terug? Dat lijkt me niet.”

Vakbond FNV, dat vooral grondpersoneel vertegenwoordigt, vindt dat de grens voor het loonoffer omhoog moet, naar anderhalf modaal. De bond vindt het daarnaast teleurstellend dat het kabinet niks heeft gezegd over de hoeveelheid flexwerkers bij KLM, die korte diensten draaien en altijd beschikbaar moeten zijn. „Daar had de overheid ook voorwaarden aan moeten stellen.”

5 Gaan de ticketprijzen nu omhoog?

KLM en het kabinet hebben geen afspraken gemaakt over ticketprijzen, zoals wel is gedaan bij de staatssteun voor Austrian Airlines. De Oostenrijkse overheid bedong dat tickets minstens 40 euro moeten kosten.

Los van het steunpakket is wel waarschijnlijk dat vliegen op de lange termijn duurder wordt door de impact van het coronavirus. De kans is groot dat ondanks de steunmaatregelen er maatschappijen omvallen, waardoor klanten minder keus hebben in vluchten. Juist de enorme concurrentie zorgde afgelopen jaren voor goedkope tickets.

Analyse steun KLM pagina E6-7