Zuid-Afrika gaat weer open – ook al lopen de besmettingen op

Coronavirus Zuid-Afrikanen zien hoe het coronavirus om zich heen grijpt, maar de regering voelt zich genoodzaakt de economie te laten draaien. Leraren en artsen maken zich zorgen.

In het township Nieu Bethesda kunnen jonge moeders luiers en poedermelk afhalen voor hun pasgeborenen.
In het township Nieu Bethesda kunnen jonge moeders luiers en poedermelk afhalen voor hun pasgeborenen. Foto KIM LUDBROOK/EPA

Sicelo Saphepa zag zichzelf nooit als een man van de frontlinie, maar nu vreest de leerkracht voor zijn leven. Sinds op 1 juni de scholen in Zuid-Afrika opnieuw zijn opengegaan, zijn in de township Khayelitsha waar hij lesgeeft, vier collega’s overleden aan de gevolgen van Covid-19. Ook leerlingen op zijn school zijn positief getest. „De kinderen wonen in krotten. Ze hebben geen zeep thuis, geen mondkapjes. Maar we hebben niet de middelen om online les te geven. Ouders hebben geen computers thuis. We hebben 60 kinderen in een klas. Dus we moeten wel terug naar school. Mijn leven loopt gevaar.”

Volgens de onderwijsvakbond SADTU overleden alleen al in de provincie West-Kaap twaalf leerkrachten aan de gevolgen van corona. „De scholen zijn veel te snel opengegaan. Je moet zeker weten dat het 100 procent veilig is. Maar op heel veel scholen was er geen beschermende kleding voor de leerkrachten en is er ook geen grondige schoonmaak geweest”, zegt Jonavan Rustin van de bond. „Nu zijn heel veel leraren en leerlingen ziek geworden en vallen er doden.”

Lees ook: Afrika kan zich geen lange lockdowns permitteren

De leraren bevinden zich in het hart van de paradox van Zuid-Afrika’s aanpak van Covid-19. Terwijl het aantal besmettingen in het land is opgelopen tot 112.000 en het nu een van de achttien zwaarst getroffen landen ter wereld is, ziet de regering zich gedwongen de strenge maatregelen van de afgelopen maanden te versoepelen. Het zijn niet alleen de scholen. Taxibussen rijden weer, de restaurants mogen open.

Toen Zuid-Afrika eind maart hermetisch op slot ging, waren intensivecareafdelingen van de ziekenhuizen nagenoeg leeg. Door een streng alcoholverbod waren er zo weinig verkeersdoden, steek- en schietpartijen dat de artsen zich stierlijk verveelden. Maar de hoop dat het Afrikaanse continent zou ontsnappen aan de pandemie, is vals gebleken.

<

Bijna de helft van de 112.000 gevallen in Zuid-Afrika (60 miljoen inwoners) is in de West-Kaap, rond Kaapstad. Driekwart van de 2.200 doden kwam ook uit die provincie.

„In de West-Kaap is het virus zich sneller gaan verspreiden dan in de rest van het land”, zegt Marika Champion, van het provinciale ministerie van Volksgezondheid. Covid-19 is als een veenbrand door de overvolle townships aan de rand van Kaapstad getrokken. Afstand houden en binnenblijven is vrijwel onmogelijk in krotten waar soms tien mensen tegelijk verblijven. Ook het hoge aantal gepensioneerden in de rijkere wijken, vaak Europeanen, lijkt in deze provincie bij te dragen tot het onevenredig hoge aantal doden. „Het is duidelijk dat leeftijd een risicofactor is”, zegt Champion.

Het aantal coronabesmettingen in Kaapstad loopt zo snel op dat het internationale conferentiecentrum van de stad moest worden omgebouwd tot noodhospitaal. In betere tijden ontving het Cape Town International Convention Centre de groten der aarde. Hier confereerden de afgelopen zeventien jaar wereldleiders, Nobelprijswinnaars, miljardairs, voetbalsterren, modekoningen, prominenten uit alle sectoren. Nu zwermen rond de ingangen mannen en vrouwen in witte pakken, blauwe schorten, en plastic schermen voor hun gezicht. Ambulances rijden af en aan.

Het conferentiecentrum is omgedoopt tot ‘Hospitaal van Hoop’. Waar normaal de stands met folders en verkopers staan, staan nu wasmachines te draaien, vol lakens en kussenslopen. Schoonmakers boenen obsessief de deurklinken en roltrappen. Op de vloer van de grootste zaal staan 862 ziekenhuisbedden, met kamerschermen ertussen en beademingsapparaten. In iets meer dan een kwart van de bedden liggen patiënten, meest met ademhalingsproblemen. Voor hen is geen plek meer in de reguliere ziekenhuizen in Kaapstad. Die zijn, na de rustige maanden maart en april, in het oog van de coronastorm terechtgekomen.

Corona op straat

De minister van Financiën, Tito Mboweni, voorspelde woensdag dat de economie in de afgelopen negentig jaar nog nooit zo is gekrompen als dit jaar, met meer dan 7 procent ten opzichte van vorig jaar. De schuldencrisis en hyperinflatie zullen volgens hem „verwoestende effecten” hebben voor Zuid-Afrika.

Dat is nu al goed te zien in het straatbeeld. Rond het conventiecentrum staan daklozen bij het stoplicht. Plastic zeiltjes waaien in een ijskoude wind. „Mensen trappen op het gas als ze me hier zien staan”, vertelt Werner Beukers (41), een witte Zuid-Afrikaan die in november zijn werk, zijn relatie en zijn huis verloor als gevolg van overmatig drankgebruik. Nu staat hij met mondkapje op te bedelen tegenover het conventiecentrum. „Automobilisten zijn bang dat ik ze infecteer. Ik haal nu misschien 30 rand (1,50 euro) per dag op. Voor corona was dat drie keer zoveel.”

In april werden de daklozen van Kaapstad één voor één van straat geplukt en naar een kamp in Strandfontein gebracht, een township tientallen kilometers buiten de stad. Het leek een goed idee. „Ineens had ik drie keer per dag te eten, een douche en onderdak”, zegt Beukers. In totaal werden er 1.600 ondergebracht. Toen kwamen de vechtpartijen. Dagen na opening van het kamp was een groepsverkrachting van een 18-jarig dakloos meisje. Covid-19 sloop het kamp binnen. „Toen heeft de gemeente ons weer op straat gezet. Terwijl er mensen ziek waren. Het was onverantwoord”, zegt Beukers.

De officiële werkloosheid in Zuid-Afrika is nu meer dan 30 procent, maar die cijfers vertellen maar een deel van het verhaal. De schoonmakers, tuinmannen en andere werknemers uit de informele sector die normaal op en neer pendelen tussen de townships en hun welvarende werkgevers, zijn naar huis gestuurd. Hun baanverlies telt niet mee in officiële werkloosheidsstatistieken. Zuid-Afrika’s economie bungelde al boven de afgrond, voor corona toesloeg. Deze crisis was het laatste duwtje voor staatsbedrijven als South African Airways, dat nu in de verkoop staat.

En dit is slechts het begin. Professor Vaccinologie aan de Witwatersrand Universiteit in Johannesburg, Shabir Madhi, voorspelde woensdag dat Zuid-Afrika tot 2022 nog zeker drie of vier besmettingsgolven staat te wachten. Mahdi leidt het onderzoek naar een Zuid-Afrikaans vaccin dat op 2000 patiënten zal worden getest. „We zitten nog in de eerste golf. We hebben de piek nog niet bereikt. Ook de West-Kaap niet.”

Bekijk ook deze fotoserie: In deze Zuid-Afrikaanse streek verergerde de lockdown de sociaal-economische problemen