Praten of bestrijden? Salafisme splijt overheid

Moskeeën Twee overheidsdiensten die de buitenlandse beïnvloeding van moskeeën moesten aanpakken, waren het niet eens en bestreden elkaars adviezen.

Gebed in de As Soennah-moskee in Den Haag, een van de belangrijkste salafistische centra in Nederland.
Gebed in de As Soennah-moskee in Den Haag, een van de belangrijkste salafistische centra in Nederland. Foto Koen van Weel/ANP

De mannen zitten in een kring op de grond. Aan de muur hangen oranje ballonnen. Imam Saïd Amrani zit als enige op een stoel. Hij opent hier in Zaandam een nieuw islamitisch centrum, zo is te zien op de video op Facebook, waarin hij geïnteresseerde ouders bijpraat over zijn plannen. Kinderen kunnen er jaarlijks zo’n vierhonderd lesuren volgen buiten schooltijd om. De lesboekjes komen uit Saoedi-Arabië.

Kort na de bijeenkomst in 2018 staat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) bij de gemeente Zaanstad op de stoep. De terrorismecoördinator maakt zich zorgen over de nieuwe koranschool. Amrani is berucht vanwege preken waarin hij stelt dat vrouwen hun man moeten gehoorzamen en zelf vrijwel niets mogen beslissen. Bovendien is hij een leidend figuur binnen de Utrechtse moskeeschool al-Fitrah, die volgens onderzoek kinderen losweekt van de Nederlandse samenleving. De NCTV vreest dat Amrani dit type onderwijs ook naar Zaanstad brengt.

Lees ook: In de koranschool leren kinderen dat Nederland niet hun land is

Wat te doen? Zaanstad roept de hulp in van het ministerie van Sociale Zaken. Daar zit de afdeling die gemeenten de laatste jaren moest ondersteunen in hun aanpak van het salafisme: de Expertise-unit Sociale Stabiliteit (ESS). De afdeling bestaat uit zo’n twintig medewerkers met een breed netwerk in de islamitische gemeenschap. Behalve over salafisme gaan ze over het bestrijden van polarisering op allerlei fronten – van Zwarte Piet tot extreem-rechts.

Maar over de koranschool in Zaandam maken de ESS-ambtenaren zich niet zulke zorgen. Zij zien bij de initiatiefnemers vooralsnog géén „problematisch gedrag”. Het advies aan de gemeente: ga het gesprek aan en stel je niet te „normerend” op.

Twee diensten tegenover elkaar

Een parlementaire ondervragingscommissie kwam donderdag met een rapport waarin zorgen staan over buitenlandse financiering van salafistische organisaties. Hierdoor wordt fundamentalistisch gedachtegoed verspreid dat haaks staat op kernwaarden van de Nederlandse samenleving, schrijft de commissie. Pogingen van de overheid om hier iets tegen te doen, komen volgens de commissie niet van de grond. Dit zou vooral te maken hebben met gebrek aan bevoegdheden om in te grijpen. Maar op de achtergrond speelt iets heel anders: twee overheidsdiensten staan recht tegenover elkaar in hun aanpak van het salafisme.

Aan de ene kant: het ministerie van Justitie en Veiligheid, waar de NCTV onder valt. Die ziet in het salafisme een potentiële dreiging voor de Nederlandse samenleving. Onverdraagzame denkbeelden die bij de geloofsstroming horen, zoals de leerstelling dat een moslim zich moet afkeren van ongelovigen, vormen een vruchtbare bodem voor radicalisering, is de gedachte. De NCTV staat een repressieve aanpak voor.

Aan de andere kant: de ESS van het ministerie van Sociale Zaken, die het thema salafisme in haar portefeuille heeft. Daar vinden ze de stroming an sich geen probleem – slechts een kleine minderheid zou ‘problematisch gedrag’ vertonen waar de overheid iets mee moet. Het problematiseren van het héle salafisme leidt alleen maar tot polarisatie en dat moet worden voorkomen, is de gedachte bij Sociale Zaken. Daarom zet de ESS in op het leggen van ‘verbinding’ met salafisten.

Het resultaat van die verschillende manieren van kijken is dat er de afgelopen jaren geen eenduidige aanpak van het salafisme en zijn buitenlandse financiers is geweest. Achter de schermen bestreden NCTV en ESS elkaars adviezen.

Verwarring in Ede

Ook het Gelderse Ede krijgt ermee te maken. De Marokkaanse Al Mouahidin-moskee daar staat al jaren onder sterke salafistische invloed. Het onderwijs wordt er verzorgd door predikers verbonden aan dé salafistische opleidingsfabriek van Nederland: de Haagse As Soennah-moskee. Het bestuur van de Al Mouhidin-moskee laat weten dat er volgens haar sprake is van een misverstand. „Als moskeebestuur zijn wij alert op het risico van radicalisering. Wij nodigen verschillende predikers en geleerden uit met verschillende achtergronden, zoals iedere andere moskee. Wij screenen op ongewenst gedrag en op ongewenste inhoud van preken. Onverdraagzame preken zijn bij ons uit den boze. Dat past ook volstrekt niet bij onze moskee.”

De gemeente Ede wordt in 2016 op deze invloeden gewezen door een adviseur van de NCTV. Daarop stuurt ESS óók een adviseur richting Ede. Het is Yassin Elforkani, naast imam en bestuurder van de Blauwe Moskee in Amsterdam destijds ook werkzaam voor ESS. Hij vertelt de gemeente dat het wel meevalt met de salafistische invloeden. De NCTV zou een overtrokken beeld hebben geschetst. Het bezoek veroorzaakt verwarring bij de gemeente: wie heeft er nu gelijk? Een extern adviesbureau stelt uiteindelijk vast dat er inderdaad een sterke salafistische wind is gaan waaien in de moskee.

Het valt meerdere gemeenten op: waar bij veiligheidsdiensten met zorg wordt gekeken naar de groeiende invloed van salafistische predikers, zwakt de ESS deze zorgen steevast af. De ESS stelt gemeenten die stappen willen ondernemen tegen een salafistische moskee maar één oplossing voor: praten. „Ze zeggen tegen ons: ga maar gesprekken voeren, dan komt alles goed”, zegt een veiligheidsambtenaar van een grote stad. „Maar als een moskee gewoon door blijft gaan met problematische uitlatingen, dan kom je bij ESS niet verder. ‘Gewoon in gesprek blijven’, zeggen ze dan”. Het contrast met de NCTV is groot, zegt de veiligheidsambtenaar van een andere stad: „Je hebt twee overheidsinstanties waarvan de één repressief wil ‘rammen’, en de ander zegt: we moeten vriendjes maken. Dat kan eigenlijk niet.”

Besnijdenis en doodstraffen

NRC benaderde zeven gemeenten die salafistische moskeeën huisvesten. Vijf van hen maken in het geheel geen gebruik meer van de ondersteuning van ESS. „We zien de toegevoegde waarde niet”, laat er een weten. „Als we ons zorgen maken, bellen we de NCTV”, zegt een ander.

Een van de gemeenten die sceptisch tegenover de ESS staat, is Den Haag. Aanleiding is een conflict over de As Soennah-moskee. Nadat NRC en tv-programma Nieuwsuur in 2018 berichten dat deze moskee in lessen meisjesbesnijdenis aanbeveelt en doodstraffen propageert, verbreekt de gemeente haar banden met de moskee. Maar ESS-ambtenaren blijven evenementen van As Soennah bezoeken, zonder Den Haag daarover te informeren. Voor de gemeente voelt het alsof haar beleid wordt ondermijnd. Volgens de ESS is inmiddels alles uitgesproken.

Ook in Utrecht bouwt de ESS aan relaties met salafistische organisaties. Daar zal de zogeheten ‘Dawah Groep’ binnenkort deelnemen aan een steunprogramma van ESS. Dit programma behelst gratis cursussen op het gebied van financiën en social media-training, om islamitische organisaties verder te ‘professionaliseren’. Wederom strijkt de ESS hiermee in tegen de haren van de NCTV, die zich juist zorgen maakt om de Dawah Groep, die het salafisme zou weten te ‘normaliseren’ onder de moslimgemeenschap.

In een poging de twee overheidsdiensten op één lijn te krijgen, is in 2019 de ‘Taskforce problematisch gedrag & ongewenste buitenlandse financiering’ opgericht. Een overlegorgaan onder leiding van Sociale Zaken, met de NCTV als deelnemer. Maar ook deze taskforce functioneert niet goed, meldt de parlementaire commissie in haar verslag. Als reden noemt de commissie gebrek aan bevoegdheden en capaciteitsproblemen.

‘We schrokken daar heel erg van’

Een voorbeeld van hoe de taskforce in de praktijk werkt, is te vinden in Roermond. De Tawhied-moskee daar vraagt in 2018 financiering aan in Koeweit. De taskforce treedt aanvankelijk fors op: het waarschuwt voor „risico’s” met betrekking tot de moskee, waarop de minister van Buitenlandse Zaken aan Koeweit vraagt de financiering niet toe te kennen.

Vervolgens reist de taskforce af naar Roermond, om gemeente en moskee met elkaar in gesprek te brengen. „Dat is onze belangrijkste interventie: dat mensen met elkaar in gesprek gaan”, zei taskforce-leider Mark Roscam Abbing eerder dit jaar tijdens een debat.

In dit gesprek vraagt de moskee op basis van welke informatie de taskforce de moskee in opspraak heeft gebracht. Daar kan de taskforce weinig over zeggen, behalve dat het vooral om „zaken uit het verleden” zou gaan.

„In het verleden kwamen haatpredikers in die moskee, maar nu is het daar anders”, vat burgemeester Rianne Donders (CDA) samen. Daarom starten de taskforce en gemeente een ‘begeleidingstraject’, dat moet leiden tot eerherstel voor de moskee.

Helemaal verleden tijd is de invloed van radicale predikers op de Tawhied-moskee echter niet. Terwijl het begeleidingstraject loopt, nodigt de moskee prediker Abou Sayfoullah (echte naam: Amar Nejjar) uit voor een lezing. Hij heeft een uitgeverij die salafistische boeken op de Nederlandse markt brengt. Een van die boeken die hij zelf mede-vertaalde, heet Religieus extremisme in het leven van hedendaagse moslims. Daarin wordt lovend gesproken over de gewapende jihad tegen ongelovigen. Ook behandelt het boek de vraag of aanslagen op ongelovigen zijn toegestaan. Het antwoord is dubbelzinnig: Eerst lijkt de schrijver te betogen van niet, om vervolgens erop te hinten dat het wél mag, zolang het om een ongelovige tegenstander gaat. De prediker wil tegenover NRC niet inhoudelijk reageren.

Lees ook: Theoloog: ‘Zolderimam weet niet wat jongeren bezighoudt’

Waarom spreekt de burgemeester van verouderde zorgen over de moskee, als deze radicale prediker er nog welkom is? „Wij schrokken daar ook heel erg van”, zegt Donders. Maar de moskee heeft de lezing uiteindelijk geannuleerd, zegt ze.

Uit navraag bij de moskeevoorzitter blijkt echter dat de lezing gewoon is doorgegaan. Op de vraag waarom de burgemeester dit niet wist, reageert haar woordvoerder niet meer.

Inmiddels heeft de taskforce de begeleiding van de moskee afgesloten. De „risico’s” zijn volgens de taskforce „weggenomen”. Dit heeft de minister van Buitenlandse Zaken in een brief aan de ambassade van Koeweit laten weten. Niets staat buitenlandse financiering van de Tawhied-moskee meer in de weg.

In een reactie erkent Sociale Zaken dat de ESS in de aanpak van ‘problematisch gedrag’ meer gericht is „op het gesprek”, terwijl de NCTV van „de handhavende kant” is.

Aanvulling (3 juli 2020): In een eerdere versie van het artikel ontbrak een reactie van de El Mouahidin moskee in Ede. Deze is hierboven toegevoegd.