De parlementaire ondervraging: het slappe broertje van de parlementaire enquête

Enquêterecht Tweede Kamer De ‘mini-enquête’ lijkt een slap parlementair onderzoeksinstrument, maar kan verandering van beleid in gang zetten.

De vorige parlementaire ondervragingscommissie, in juni 2017, stond onder leiding van PvdA-Kamerlid Henk Nijboer (derde van rechts). Foto Bart Maat/ANP
De vorige parlementaire ondervragingscommissie, in juni 2017, stond onder leiding van PvdA-Kamerlid Henk Nijboer (derde van rechts). Foto Bart Maat/ANP

Alleen al in de term zit iets badinerends. Een ‘mini-enquête’, als het kleine, slappe broertje van de parlementaire enquête. Die parlementaire enquête is voor de Tweede Kamer de meest vergaande onderzoeksmethode.

Een enquêtecommissie kan als een heuse recherche geheime documenten opeisen, hoofdrolspelers onder ede verhoren en met scherpe conclusies de politieke agenda beïnvloeden.

In recente jaren waren er enquêtes naar de misstanden bij woningcorporaties, de onvolkomenheden in het financiële stelsel en het fiasco van de snelle Fyra-trein. De volgende parlementaire enquête staat voor volgend jaar op de rol: naar de gaswinning in Groningen.

Drie jaar geleden voegde de Tweede Kamer een minder vergaande variant aan het eigen enquêterecht toe: de ‘parlementaire ondervraging’. Daarmee zouden maatschappelijke misstanden snel en kort tot onderwerp van parlementair onderzoek kunnen worden. Er is dan geen langdurig vooronderzoek en de werkzaamheden blijven nagenoeg beperkt tot een aantal openbare verhoren van getuigen.

Bij een mini-enquête zijn getuigen wel verplicht om te verschijnen en moeten zij onder ede verklaren. De Kamer besloot in 2016 vijf jaar met deze nieuwe onderzoeksmethode te experimenteren.

Donderdag rondde de Tweede Kamer de tweede parlementaire ondervraging af. De volgende staat dit najaar op de kalender: over de toeslagenaffaire.

‘Gebundelde gespreksverslagen’

Bij de tweede mini-enquête, over ‘ongewenste beïnvloeding uit onvrije landen’, zoals buitenlandse financiering van moskeeën, was er tijdens het onderzoek al ophef.

PVV’er Edgar Mulder stapte eind mei boos uit de Kamerbrede commissie. Hij kon er niet mee leven dat er geen hard rapport met duidelijke conclusies en aanbevelingen zou komen. De commissie bleef volgens Mulder steken in „gebundelde gespreksverslagen met een nietje er doorheen”, zei hij tegen de NOS.

In de inleiding van het rapport schrijft commissievoorzitter Michel Rog (CDA) daarover dat zijn commissie zich heeft „gecommitteerd aan waarheidsvinding en het beantwoorden van de onderzoeksvragen, onafhankelijk van politieke opvattingen”. Hij heeft zich daarbij gehouden aan de onderzoeksopdracht die de Kamer had geformuleerd. Die bestond in hoofdlijnen uit het verkrijgen van „meer inzicht”. Het was dus niet de bedoeling om met een scherp oordeel te komen. „Het is nu aan de politiek om conclusies te trekken”, aldus de commissie.

Lees ook: Praten of bestrijden? Salafisme splijt overheid

Dat is de makke van het instrument van de mini-enquête: er wordt slechts een inventarisatie gemaakt van een probleem en van mogelijke oplossingen. Er komen geen aanbevelingen voor concrete maatregelen. De verzamelde bevindingen zullen voor kenners van het dossier dan ook geen nieuws bevatten.

Verscherpt toezicht

Toch kan een parlementaire ondervragingscommissie tot verandering van beleid leiden. De eerste mini-enquête, over belastingontwijking en omstreden praktijken van de trustsector, leidde ook niet tot een rapport met conclusies en aanbevelingen maar slechts met enkele „relevante bevindingen”.

Drie jaar na dato zegt toenmalig commissievoorzitter Henk Nijboer (PvdA) dat er inmiddels het een en ander is veranderd. „De Nederlandsche Bank kwam met verscherpt toezicht op de trustsector en het regeerakkoord van dit kabinet bevatte veel maatregelen tegen ongewenste belastingontwijking.”

Afgelopen week stemde de Eerste Kamer in met de verplichte registratie van de uiteindelijke aandeelhouder van elke in Nederland opgerichte vennootschap. Dat dat nog niet gebeurde, was een inzicht uit die vorige mini-enquête.