Recensie

Recensie Film

Tragische familiegeschiedenis gevat in documentaire

Documentaire Documentairemaker Thomas Heise maakte een schitterende film over de complexe en tragische geschiedenis van zijn familie in de twintigste eeuw: ‘Heimat ist ein Raum aus Zeit’.

Thomas Heise filmt in ‘Heimat is ein Raum aus Zeit’ locaties waar de geschiedenis zich voltrok.
Thomas Heise filmt in ‘Heimat is ein Raum aus Zeit’ locaties waar de geschiedenis zich voltrok.

Een wandeling door een museum waarin alle bordjes met tekst en uitleg zijn omgedraaid of weggehaald – dat is de indruk die Heimat ist ein Raum aus Zeit maakt van de Duitse documentairemaker Thomas Heise. Nuchter beschouwd blijven van de geschiedenis louter flarden en fragmenten over, restanten en ruïnes. De conventionele aanpak is om een zo zinvol, overtuigend en sluitend mogelijk verhaal te maken. Heise kiest voor de tegenovergestelde aanpak: hij stelt flarden van de geschiedenis tentoon. Daar laat hij het bij.

De zin en de betekenis moet de toeschouwer zelf ontdekken en construeren in zijn film van 3,5 uur; Heises magnum opus na bijna veertig jaar documentaires maken. Dat is soms irritant. Leg nou eens gewoon even uit waar we naar kijken, zou de kijker soms wel naar het scherm willen roepen. Maar daarmee is toch niet alles gezegd. Het beoogde effect van vervreemding zorgt ervoor dat de kijker misschien juist dichter bij een waardevolle historische ervaring kan komen dan bij een meer conventionele aanpak.

Voor de mensen in het verleden zelf ontbreekt immers ook het overzicht. De richting en de uitkomst van de geschiedenis kennen ze niet. De mogelijkheden om hun eigen geschiedenis te sturen – of zelfs maar te begrijpen – zijn voor verreweg de meeste mensen beperkt. Door alleen maar flarden en fragmenten te zien komt de toeschouwer misschien juist dichter bij de waarheid dan bij een netjes, fraai verpakt en afgerond verhaal.

Een grote oorlog in Europa

In Heimat ist ein Raum aus Zeit, dat vorig jaar al op veel documentairefestivals prijzen won, behandelt Heise episodes uit de geschiedenis van zijn familie. De film begint met het schoolopstel dat zijn grootvader, Wilhelm, in 1912 als veertienjarige schreef over de dreiging van een grote oorlog in Europa. Die hing toen al in de lucht. Later trouwde Wilhelm met een joods meisje, Edith Hirschhorn, dat afkomstig was uit Wenen. Door dat gemengde huwelijk verloor hij na 1933 zijn baan in het onderwijs. De Weense tak van de familie werd tijdens de Holocaust vermoord.

De vader van Thomas Heise, Wolfgang, belandde tijdens Tweede Wereldoorlog met zijn broer in een kamp voor dwangarbeiders buiten Berlijn. Na de oorlog klom hij op tot hoogleraar in utopische filosofie aan de Humboldt Universiteit in Oost-Berlijn. Hij trouwde met Rosemarie, Heises moeder; in de DDR een prominent letterkundige. Heises ouders geloofden in de socialistische en communistische droom, al leefde vooral zijn vader op gespannen voet met de DDR-autoriteiten. Rosemarie zag haar socialistische droom verkruimelen en maakte de val van de Muur nog mee.

Het ontstaan van de kloof tussen DDR en Bondrepubliek brengt Heise schitterend in kaart aan de hand van de hoogst erotische correspondentie tussen zijn moeder en haar eerste grote liefde Udo, een politiek scherpzinnige geest, die in het westen rechten studeert. Hun voorgenomen huwelijk blijkt door de politieke verdeeldheid onmogelijk te zijn.

Heimat ist ein Raum aus Zeit is bijzonder, omdat zowel de geschiedenis van het Derde Rijk als de DDR een centrale plaats toebedeeld krijgen. De herinneringscultuur van het huidige Duitsland is veel geroemd vanwege de verantwoordelijke en schuldbewuste omgang met het nazi-verleden. Aanzienlijk moeizamer is nog steeds de omgang met die andere dictatuur die in de twintigste eeuw op Duitse bodem bestond. Dat verleden wordt vaak al te snel en simpel gereduceerd tot de DDR als een ‘onrechtsstaat’ waar de geheime dienst, de Stasi, heer en meester was. Een open gesprek over de DDR – zonder verhitte polemiek en zonder gevoelige kwesties uit de weg te gaan – kan beladen zijn.

Heise neemt de socialistische droom van zijn ouders – en van zijn eigen jeugd – serieus. Zijn ouders behoorden tot de culturele elite van de DDR; prominente schrijvers, kunstenaars en dissidenten zoals Christa Wolf, Heiner Müller en Wolf Biermann behoorden tot hun intimi. In dat milieu groeide Heise op; Müller was voor hem een soort tweede vader.

In de film laat hij – middels brieven, dagboeken en geluidsfragmenten van gesprekken – zien hoe zijn ouders worstelen met de kloof tussen de droom van het socialisme en de werkelijkheid. Ondertussen filmt hij op de locaties waar de geschiedenis zich voltrok en waar nu vaak niet zo veel bijzonders meer te zien valt.

In een late brief aan Christa Wolf geeft zijn moeder, Rosemarie, zonder veel gêne toe de rol van de Stasi lange tijd te hebben beschouwd als een noodzakelijk kwaad. In Heimat ist ein Raum aus Zeit is de val van de Muur ook niet simpelweg een bevrijding. Heise citeert ruimhartig uit een sombere tekst van Heiner Müller uit 1992, die de toekomst van een verenigd, op drift geraakt Duitsland met weinig hoop tegemoet ziet.

Zo zit het venijn en een zekere mate van provocatie vooral in de tweede helft van Heimat ist ein Raum aus Zeit. Maar de meest indrukwekkende sequentie komt al in de eerste helft van de film voor. Heise laat in 24 minuten de namenlijsten zien van uit Wenen gedeporteerde joden, terwijl hij voordraagt uit de verwarde en steeds wanhopiger correspondentie tussen zijn grootmoeder in Berlijn en haar in Wenen achtergebleven familieleden. De sequentie stopt als hun namen op de deportatielijsten in beeld komen.