Recensie

Recensie Film

Onuitspreekbare titel maar onmiskenbaar meeslepend

Opnieuw uitgebracht: The Shawshank Redemption Vanaf het begin van de 21ste eeuw stond ‘The Shawshank Redemption’ op nummer 1 bij website IMDb, nu komt hij opnieuw in de bioscoop. Wat maakt de film zo populair?

‘Verse vis’ Andy (Tim Robbins, links) en smokkelkoning Red (Morgan Freeman) sluiten vriendschap in de gevangenis, in ‘The Shawshank Redemption’.
‘Verse vis’ Andy (Tim Robbins, links) en smokkelkoning Red (Morgan Freeman) sluiten vriendschap in de gevangenis, in ‘The Shawshank Redemption’.

Mond-tot-mondreclame was essentieel, maar wie kon een titel als The Shawshank Redemption doorvertellen? „Zegt een vriend tegen je: hé man, ik zag laatst die film, The … nou, hoe heet ‘ie ook alweer? Shank, Sham, Shim?”

Hoofdrolspeler Morgan Freeman vertelde in 2014 in Vanity Fair waarom The Shawshank Redemption – al zo’n twintig jaar de beste film ooit op filmsite IMDb – flopte in 1994. Gewoon een beroerde titel. Want de kritieken waren lovend, Morgan Freeman en Tim Robbins filmsterren met uitstekende chemie. Toch bleek de film een fiasco.

The Shawshank Redemption maakt deze week zijn comeback op het grote scherm, zijn zoveelste. Waarom hij in 1994 flopte? Die titel dus, en misschien leek het gewoon een te zware zit, een gevangenisfilm van twee uur en 22 minuten. Geen date-film, en met mannelijke verkrachting als motief laat je de familie ook maar thuis. Wat evenmin hielp: in dezelfde week in 1994 ging Pulp Fiction uit terwijl Forrest Gump nog nagloeide in de bioscoop.

De wederopstanding van The Shawshank Redemption begon al in 1995, met zeven Oscarnominaties voor een toen al halfvergeten film. Er volgde een tweede ronde in de bioscoop, waarna hij een van de best verhuurde video’s werd. Toen Ted Turners nieuwe zender TNT de film vanaf 1997 grijs draaide, volgden ander tv-zenders. Hij verdween niet meer van de beeldbuis. Een „kauwgumfilm”, aldus Steven Spielberg: eenmaal onder je voetzool kom je er niet vanaf. Komt hij op tv voorbij, dan kijk je gewoon nog een keer.

En zo stond deze groeidiamant vanaf begin 21ste eeuw met een score van 9,3 op nummer 1 bij IMDb – miljoenen fans geven films daar cijfers. Ruim voor The Godfather; Pulp Fiction en Forrest Gump volgen op plek 8 en 12. Wat maakt de film zo populair?

Verteller van The Shawshank Redemption is Red (Morgan Freeman), de smokkelkoning van de ruwe Shawshank-gevangenis. Red sluit vriendschap met de jonge Andy Dufresne (Tim Robbins), die hij in 1947 als ‘verse vis’ ziet arriveren. Andy, een bankier die ten onrechte is veroordeeld voor de moord op zijn vrouw en haar minnaar, lijkt als argeloze nerd kansloos: hij moet jarenlang met wisselend succes het verkrachterstrio ‘The Sisters’ van het lijf houden. Daarna koopt Andy bescherming door de belastingen van de bewakers te regelen en het smeergeld van de hypocriete directeur Norton wit te wassen – Norton zet gevangenen in voor slavenarbeid.

The Shawshank Redemption is geen cultfilm met fanatieke fans zoals Blade Runner, die eveneens in de bioscoop flopte om in de videotheek te herrijzen. Eerder een allemansvriendje; critici die zich ergeren aan het vette sentiment, de doormalende vertelstem van Morgan Freeman en de zelfhulpquotes – „get busy living or get busy dying” – kunnen er niet onderuit dat het wel een meeslepende film is.

En een echte mannenfilm; is hij daarom zo populair op IMDb? Mannen stemmen daar veel vaker op films dan vrouwen. Maar ook bij de vrouwen van IMDb staat The Shawshank Redemption op nummer 1 met een 9,3. ‘Male bonding’ kan iedereen ontroeren; het thema – onderdrukking, hoop en verlossing – blijkt universeel.

Alles draait om de keus tussen hoop en wanhoop. Red is op weg om als net zo’n gebroken ‘geïnstitutionaliseerd man’ te eindigen als de bejaarde bibliothecaris Brooks, die zo gewend is aan de gevangenistucht dat hij zich eenmaal op vrije voeten verhangt. Andy redt Reds ziel: hij is een Jezusfiguur „wiens vrijheid als een onzichtbare jas om hem heen hangt”. Andy geeft niet op, wordt niet bitter of cynisch, blijft proberen; hij ontsnapt na 19 jaar uit de hel door met engelengeduld een gat in zijn muur te krabbelen en een halve kilometer door een rioolbuis met stront te tijgeren. Vernedering gevolgd door wedergeboorte en wederopstanding: „een wonder”, fluistert de directeur in Andy’s lege cel. Waarna Red in de finale zijn eigen hemelvaart beleeft.

Christelijke symboliek ligt regisseur en scenarist Frank Darabont – die voor The Shawshank Redemption alleen horrorfilms had geschreven. Zijn volgende film, The Green Mile, was opnieuw een heel lange gevangenisfilm met een zwarte messias die op de elektrische stoel zijn kruis vindt. Maar in deze film kan je de zaken ook seculier duiden: Andy als triomf van menselijke goedheid en waardigheid. Dat maakt de film zo troostrijk, therapeutisch bijna. Iedereen heeft een eigen Shawshank om uit te ontsnappen, zegt hoofdrolspeler Tim Robbins. Dat zoiets niet meteen lukt, is geen reden de moed op te geven.