Opinie

Baldwin en Marx op de barricaden

Peter de Bruijn Met ‘I Am Not Your Negro’ over James Baldwin en ‘The Young Karl Marx’ over de uitvinder van het communisme schetste regisseur Raoul Peck portretten van historische figuren die de afgelopen tijd een wonderbaarlijke wederopstanding hebben ondergaan.

Peter de Bruijn

De prijs voor de filmmaker die de huidige tijdgeest het beste aanvoelt gaat naar Raoul Peck. De Haïtiaans-Franse regisseur heeft een scherp zintuig voor wat er in de lucht hangt. Peck maakte de afgelopen jaren twee portretten van historische figuren, die een wonderbaarlijke wederopstanding hebben ondergaan.

Zijn documentaire I Am Not Your Negro (2016) over de Amerikaanse schrijver James Baldwin staat momenteel op veel lijstjes van films en boeken die helpen om Black Lives Matter te begrijpen. De film heeft problematische kanten, omdat Baldwins homoseksualiteit geheel onbesproken blijft, maar blijft een mooie introductie op het psychologische inzicht, de formuleringskunst en het charisma van Baldwin.

Peck zette nog een andere persoonlijke held in het zonnetje. Zijn speelfilm The Young Karl Marx (2017) gaat over de ‘bromance’ tussen de jonge Karl Marx en Friedrich Engels: twee rebelse jongemannen uit een gegoed milieu die in de jaren veertig van de negentiende eeuw het onrecht in de wereld niet meer kunnen aanzien en het communisme uitvinden.

De film is tegelijk behoorlijk historisch accuraat en romantiserend. We zien Marx eerst als een radicale journalist in Duitsland, die op de vlucht slaat voor de censuur. In Parijs begint hij de leidende socialist van dat moment, Pierre-Joseph Proudhon, met kritische vragen te bestoken. Marx leidt in Parijs een armoedig bestaan, maar daar heeft zijn denkkracht niet onder te lijden. Met zijn nieuwe vriend Engels slaat hij aan het filosoferen en weet hij de nog kleine communistische beweging naar zijn hand te zetten. Aan het einde van de film leggen ze de laatste hand aan Het communistisch manifest.

Peck heeft een film willen maken over de geboorte van een ideologie; niet direct een veelbelovend onderwerp. Maar The Young Karl Marx bestaat niet alleen uit mannen met de nodige gezichtsbeharing, die met elkaar overhoop liggen in slecht verlichte kamertjes. Peck laat Marx en Engels ook vluchten voor de politie in een woeste achtervolgingsscène. Hij neemt tijd voor de liefde tussen Marx en zijn eeuwig begripvolle vrouw Jenny. Engels vindt zijn grote liefde in fabrieksarbeidster Mary Burns.

Tegenwoordig is het gebruikelijk om een scherp onderscheid te maken tussen Marx en de onderdrukkende regimes die in de twintigste eeuw in naam van het marxisme zijn ontstaan. Maar feit is dat concurrenten van Marx en Engels in de vroege socialistische en communistische beweging vanaf het begin waarschuwden dat hun ideeën tot nieuwe onvrijheid en onderdrukking zouden kunnen leiden.

In de film zien we Marx en Engels hardhandig afrekenen met de hoogstaande idealen van andere socialisten, die zij afdeden als utopisch gezwam. Het kapitalisme zou uit zichzelf ten onder gaan aan zijn eigen tekortkomingen, al wilde Marx ook best een handje helpen. De enige manier om „de doodsstrijd van de oude maatschappij te verkorten”, schreef hij in het revolutiejaar 1848, „is door revolutionaire terreur.”

Peck schildert in zijn film een triomftocht af, maar hij laat ook de aanzet zien van een tragedie.

Peter de Bruijn is filmrecensent.